تئاتر عروسکی محمدرضا دلیر
به نظر می‌رسد که عروسک‌های نمایشی تاریخچه غنی‌ای دارند. آنها از زمان‌های دور ساخته می‌شدند و مورد استفاده قرار می‌گرفتند. طبق پژوهش‌های انجام شده در اروپا، این عروسک‌ها از قرن پنجم قبل از میلاد در این منطقه حضور داشته‌اند. پژوهش‌های انجام شده در دیگر مناطق نیز به همین صورت بوده، به خصوص در چین، هندوستان و سایر کشورهای آسیایی که دارای رسوم و آیین‌های قدیمی هستند و این رسوم گاهی به تئاتر عروسکی نیز مرتبط می‌شود. به عنوان مثال سرخ پوستان آمریکا، عروسک‌های نمایشی می‌ساختند که از آنها در اجرای رسوم جادوگری‌شان استفاده می‌شد

برخی از پژوهشگران معتقدند که نمایش عروسکی کهن‌ترین شکل تئاتر بوده و خاستگاه درام است. البته این ادعا هنوز اثبات نشده و فعلا فقط در حد یک نظریه باقی مانده است.

اما سوال مهم و اساسی اینجاست که چرا عروسک‌های نمایشی در دنیا طرفداران زیادی دارند؟

به جرات می‌توان گفت که غیر ممکن است، نمایش عروسکی، ... دیدن ادامه ›› مقدمه‌ای برای تئاتر باشد. شاید بهتر است این مطلب را اینگونه بیان کنیم که تئاتر عروسکی شانه به شانه تئاتر، رشد کرده و نسل به نسل منتقل شده است. چیزی که مسلم است این است که نمایش عروسکی و عروسک‌های آن ریشه در باورها، اعتقادات و آیین‌های مذهبی و بومی اقوام مختلف دارند. هرچه که هست، گذر زمان نیز نتوانسته جذابیت این عروسک‌ها را کم کند و هنوز هم با همان حس کودکانه عجیب، مخاطبان کوچک و بزرگ خود را جادو می‌کنند.

نمایش‌عروسکی به مراتب پیچیده‌تر و سخت‌تر از تئاتر انسانی است. هزینه بیشتری نیاز دارد و نیروی کار بیشتری نیز می‌طلبد؛ اما سال‌هاست که توانسته مخاطبان را به سالن‌های اجرا بکشاند.

تعداد شخصیت‌های موجود در یک تئاتر عروسکی نامحدود است و تا به امروز شخصیت‌های زیادی از عروسک‌های نمایشی ساخته شده‌اند. اما مشکل اصلی این عروسک‌ها و این شخصیت‌ها این است که آنها برای هر نمایشی مناسب نیستند. عروسک‌های نمایشی شاید تنها برای یک نمایش کاربرد داشته باشند، هرچند که گاهی از یک شخصیت عروسکی برای دو یا سه نمایش دیگر نیز استفاده می‌شود اما به هرحال استفاده از آنها محدودیت دارد.

عروسک‌های نمایشی، عروسک‌هایی به شکل انسان، حیوان و یا موجودات خیالی هستند که برای اجرای تئاتر یا نمایش ساخته می‌شوند.

عروسک های نمایشی بازی و مراحل رشد کودکان را تحریک می کنند و در آموزش و پرورش کودکان نقش بسیار مهمی دارند. این عروسک ها با ارائه شخصیت های متنوع، برای کودکان درک بهتری از دنیای اطراف خود و فرهنگ و سنت های جامعه به نمایش می گذارند.

بازی با عروسک های نمایشی در کودکان، نابغه به تفکر خلاق و افکار خود کمک می کند و با تعامل کردن با شخصیت های داستانی، قابلیت های گفتاری و هماهنگی دست و چشم ها نیز بهبود می یابد.

علاوه به این، عروسک های نمایشی می توانند به کودکان در تفکر انتقادی، حل مسئله و توسعه مهارت های اجتماعی کمک کنند. با تعامل کردن با دیگر کودکان و یا با بزرگتران، کودکان به گروه کاری، حل مسئله و روابط انسانی آشنا می شوند.

با وجود اینکه بازی با عروسک های نمایشی، برای کودکان کاری ساده است، اما به صورتی فراگیر و شاخص است که بایستی همیشه در تمامی مراحل رشد کودکان تحریک و توجه شود. به همین دلیل، عروسک های نمایشی یکی از مهمترین و اساسی ترین ابزارهای آموزش و پرورش کودکان هستند.
البته عروسک‌های نمایشی تعاریف گسترده‌ای دارند و نمی‌توان آنها را تنها در همین تعریف خلاصه کرد. این عروسک‌ها با عروسک‌هایی که برای بازی بچه‌ها ساخته می‌شوند، متفاوت هستند. اما اگر همان عروسک‌های بازی را یک نفر از پشت میز یا هر سطح دیگری بالا بیاورد و سعی کند آن‌ها را بازی بدهد و به جایشان صحبت کند، یک نمایش عروسکی ابتدایی و ساده خلق می‌شود.

تاریخچه نمایش عروسکی هنر عروسک گردانی هنری است که می توان گفت از هزاران سال پیش معمول بوده است . لکن کسی نمی داند در کجا و در چه زمانی عروسکها بوجود آمده اند . اما آنچه به تحقیق معلوم شده است در جوامع اولیه عروسکها برای مقاصد مذهبی استفاده می گردید. ” شامانیسم ” علم تحقیق درباره انسانهایی که قدرت مافوق انسانی دارند و به همان فردی که دارای این علم است ، شمن یا شامان گفته می شود . شامانیسم یکی از عوامل پیدایش نمایش عروسکی است . شمن یا شامان و یا رهبر قبیله از غار صدای وحشتناک در می آورده و ماسک می زده ، آنگاه به تدریج ماسکها متحرک شده و عروسک بوجود آمده است . کاهنها داخل بتها می رفتند و با سر و صدا و حرکت بست سعی در زنده نشان دادن بت داشتند .

رهبران مذهبی در آن دوره ها ماسکها و اشکال متحرکی را بعنوان سمبل خدایان خود بکار می بردند و از نوعی صفات مرموز آن ها مردم را به حال ترس و وحشت نگاه می داشتند تا قدرت و نفوذ را برای خود به دست بیاورند و طبعا اسرار ابهام آمیز عروسکها را با مهارتی تمام حفظ می کردند . اما در مورد اینکه نمایش عروسکی مربوط به چین و مصر می باشد آنچه مسلم است در دو کشور هند و چین نمایش عروسکی ( البته به غیر از بونراکوی ژاپن ) را تجربه نموده اند . نمونه ای از اجرای نمایش عروسکی توسط هندیها مربوط به بهرام گور می شود که در آن زمان حدود شش هزار نوازنده و بازیگرد دوره گرد و کولی هند به ایران آمده بودند و طبعا نمایش عروسکی نیز یکی از کارهای نمایشی آنها بوده است . در راستای مباجث بالا از ارسطو و هومر متونی وجود دارد که نشان می دهد چگونه غربیها از هندیها ( شرقی ها ) و بیوانس ها ، هنر عروسکی را آموخته اند . و اما هردوت ( ۴۸۴ _ ۴۲۵ ق.م ) نیز می نویسد : از تئاتر ماسک دو شکل اجرایی متولد شد ، یکی تئاتر عروسکی و دومی مدتها بعد بصورت تئاتر انسانی در آمد که هنرپیشه ماسک را رها کرده و به همان صورت که در طبیعت است ظاهر شد .پس از آنکه ماسک از هنرپیشه جدا شد ، به بالای سر او منتقل شد و به صورت عروسک میله ای در آمد . نخست این عروسک بوسیله دست بازی می شدند و بعدها از دست نیز دور شده و بلافاصله از عروسک گردان بوسیله نخ و ریسمانهایی بصورت عروسک نخی هدایت می شوند . به نظر می رسد اولین مرجع درباره نمایش عروسکی ” گزنفون ” می باشد که در سال ۴۴۲ قبل از میلاد از خانه یک مرد آتنی به نام “کالیاس” دیدن کرده است . کالیاس میزبان برای سرگرمی میهمانش با تئاتر عروسکی یک گروه نمایش سیار را از ” سیرلکوس” اجیر کرده بود . گزنفون همچنین گزارش می دهد که یک نفر به تئاتر عروسکی علاقه نداشت و بدان توجه نمی کرده است و او کسی جز “سقراط ” نیست . برخی از بهترین تاییدهایی که ما از دانش مردم و آگاهی آنها بر تئاتر عروسکی که در دوره های کلاسیک داریم ، استفاده گسترده ای است که از عروسک در ادبیات شده است . حال به ارسطو گوش فرا دهیم که می گوید چگونه خدای خدایان به سادگی هستی را هدایت می کند . آنچه که مورد نیاز است ، عمل و اراده اوست . بهمان گونه که هدایت یک عروسک که بوسیله کشیدن نخ ها ، سر و دسته های این موجود کوچک ، سپس شانه ها و چشم ها و سایر اعضای بدنش را حرکت می دهد و عروسک شادمانه واکنش نشان می دهد . پس از بلوغ این فرزند راستین هنر ، یعنی از زمانیکه تئاتر عروسکی خصوصیات ویژه خود را یافت و منتقل شد در هر کشوری از آئین و سنن آن ها بهره گرفته و منعکس کننده تمدن و نحوه تفکر آن ملل گردید ، فرهنگ هر کشوری در تئاتر عروسکی متجلی شد . تئاتر عروسکی بصورت تجلی گاه ایمان و اندیشه های مختلف گردید . در هندوستان اعتقاد بر این است که عروسک از طرف ماک خدای خدایان بر زمین فرستاده شده است . در مصر و یونان باستان ، خدایان را از زبان عروسکها بازگو می کردند تا از این طریق به این گفتارها حالتی فراانسانی داده و تاثیر آن ها را بیشتر نمایند . پس از سقوط امپرطوری رم ، به تئاتر عروسکی ضربه مهلکی وارد آمد. عروسک بازان در کشورهای مختلف سرگردان شدند و بصورت گروهای بسیار و دوره گرد فعالیتهای خود را ادامه دادند و احتمالا فقط به کمک هوش سرشار خود توانستند ادامه حیات بدهند و بدین طریق تئاتر عروسکی را از نابودی نجات دادند و چنین است که نمایش عروسکی تا زمان ما راه یافته است چرا که نمایش عروسکی در هر زمان با تواضع و پذیرفتن معیاری جدید توانست با زمان هماهنگ شود و از طریق خصوصیات و عناصر خاص نمایش خود آنچه را در هر زمان در حال وقوع و تکوین بود ، منعکس نماید . بدرستی مشخص نیست که نمایش عروسکی از کشفیات چه کشوری می باشد . اما آنچه مسلم است شرق خاستگاه نمایش عروسکی است و همواره در آن اینگونه نمایش ها به روی صحنه جهت مشاهده مردم عادی آورده می شده است . هند و ایران و چین از این دست کشورها می باشند .