آدمها گاهی آنقدر در یک جای کوچک میمانند که کمکم اندازهی جهان را با گامهای شنبه و یکشنبهشان میسنجند؛ چند قدم تا دیوار، چند قدم تا آب، چند قدم تا صحنهی برادوی و چند قدم تا خود دیگریشان. ولی اگر دو نفر باشند چه؟ آنهم جانی بیجان و وینستونی که وینستون بر لب ندارد! آنها توانستهاند جهان اطرافشان را گسترش دهند؛ نه آنقدر که نجاتشان بدهد و نه آنقدر کوچک که بشود نادیدهاش گرفت. بخش ارزشمند ماجرا جایی در پیرامون جزیره شکل میگیرد؛ گاهی در دو قدم فاصله و گاهی در سه سال همسلولی. یادم هست چه زمانی جزیرهی فوگارد را خواندم. دوران جالبی نبود و برای دیدن یا خواندن یک اثر، معمولا با گارد به پیشوازش میرفتم. جزیره گاردم را شکست. برای ساخت اثری که حول محور زندان میچرخد، معمولا دو مولفهی آشنا وجود دارد: یا یکی زندانی و دیگری زندانبان است، یا دو شخصیت متضاد در یک سلول قرار میگیرند. فوگارد مسیر دیگری را انتخاب میکند؛ دو زندانی با یکدیگر مسئلهی اصلی ندارند. آنها با سیاستها و زندگی پیرامون خود درگیرند و اعتراضشان را با زبانی لمپنوار، تلخ و گاه خندهدار بیان میکنند.
جزیره برای من از رابطهی این دو نفر شروع میشود؛ نه از روبن آیلند، نه از آپارتاید و نه حتی از آنتیگونه. از دو آدمی که مدت زیادی در یک فضای بسته کنار هم ماندهاند و حالا قرار است یکی از آنها برود. جزیره پیش از آنکه صرفا اثری سیاسی باشد، به بدن، رابطهی سلولی و تجربهی زیستهی دو زندانی متکی است. جان و وینستون در روبن آیلند زندانیاند و میان کار اجباری و انتظار برای همایش هفتهی بعد، آنتیگونهی سوفوکل را تمرین میکنند. جان نقش کرئون را میگیرد و وینستون آنتیگونه را. فوگارد دو لایهی جدا را آرامآرام روی یکدیگر میگذارد: زندگی دو زندانی و نمایشنامهای که درون زندگی آنها تمرین
... دیدن ادامه ››
میشود.
اما اگر تمام جزیره را با همین منوال و حول آپارتاید توضیح بدهیم، بخش مهمی از نمایش را از دست میدهیم. تاریخ برای فهم اثر لازم است، اما تمام اثر نیست. فوگارد و دو همکارش موقعیتی ساختهاند که سیاست در آن حضور دارد، ولی شخصیتها را کاملا به سیاست تحویل نمیدهد. جان و وینستون قبل از هر اصل و موضعی، دو آدماند. آنها مدت زیادی مجبور بودهاند یکدیگر را ببینند و حالا خبر آزادی یکی، رابطهی میانشان را وارد مرحلهای تازه میکند. جان قرار است برود و وینستون باید بماند. همین اتفاق، تقریبا تمام نسبت میان این دو نفر را تغییر میدهد. تا پیش از آن، هر دو در وضعیت مشترکی قرار داشتهاند؛ هر دو زندانیاند، هر دو در معدن سنگ کار کردهاند و هر دو روزهای مشابهی را در محیطی مشابه گذراندهاند. اما آزادی جان این اشتراک را از بین میبرد. حسادت وینستون نیز از همینجا سرچشمه میگیرد؛ او ابد خورده، اما جان سه ماه دیگر آزاد میشود. میتوان گفت وینستون فقط به آزادی جان حسادت نمیکند؛ به زندگیای حسادت میکند که بعد از رفتن جان دیگر سهمی از آن ندارد. سه سال تمام را با او در یک سلول گذرانده و حالا باید شاهد ادامهی زندگی کسی باشد که بخشی از زندگی خودش بوده است.
اجرای اکبر زنجانپور در همین بخشها، که به نظرم مهمترین قسمتهای متناند، بیشترین ظرافت را دارد. زنجانپور و سعید داخ هر دو بازیهای خوبی ارائه میدهند و رابطهی میانشان از جنسی است که مخاطب برای فهمیدن آن به توضیح مداوم احتیاج ندارد. لازم نیست این دو دربارهی گذشتهشان حرف بزنند تا بفهمیم گذشتهای مشترک دارند و به دردی یکسان دچارند. مکثها، شوخیهای دمدستی، دلخوریها، تغییر لحن و حتی بهموقع عوض شدن پرده، گذشته را کمکم میسازند. بازیها اجازه میدهند رابطهی مخاطب با متن آهسته شکل بگیرد و همین، دریافت ما از شخصیتها را دقیقتر میکند.
یکی از نکات قابل توجه اجرا، میزانسن آن است. صحنه خلوت است و در دام شعارزدگی نمیافتد؛ موقعیت با چند طرح ساده ترسیم میشود. جایگیری جان و وینستون در طول اجرا مدام نسبت آنها را با یکدیگر تغییر میدهد؛ گاهی کنار هماند و گاهی فاصلهای میانشان شکل میگیرد. این فاصلهها در امتداد بازی عمل میکنند و فقط جابهجایی فیزیکی نیستند.
این نکته دربارهی وینستون اهمیت بیشتری دارد. اگر حسادت او فقط با فریاد و عصبانیت و رگ گردن نشان داده میشد، شخصیت خیلی زود تکبعدی میشد و اجرا به یکنواختی میرسید. در زیرمتن میشود دید که این دو نفر همدیگر را دوست دارند، از هم خستهاند و به هم وابستهاند؛ هیچکدام از این سه وضعیت دیگری را حذف نمیکند. همین چندلایگی باعث میشود اجرای زنجانپور از یک بازسازی تاریخی صرف فاصله بگیرد. او تلاش نکرده جزیره را در سال ۱۹۷۳ منجمد کند یا روح معترض فوگارد را صرفا بازسازی کند. تاریخ و جزئیات متن باقی ماندهاند، اما اجرا به رابطهی دو انسان نزدیکتر شده است. تصمیم زنجانپور برای برخوردی تاحدودی مدرن و ایرانیزه، موقعیتی انسانی و ملموس از نمایش ساخته است.
البته اجرا از ابتدا به این وضوح نمیرسد. دقایق نخست برای من بیش از اندازه گنگ و نامفهوم بود. مسئله ابهام متن یا معما نیست؛ زبان اجرایی هنوز برای تماشاگر جا نیفتاده و مدتی طول میکشد تا معلوم شود باید به چه چیزهایی توجه کرد. با این حال، اجرا بهتدریج خودش را جمع میکند. هرچه رابطهی جان و وینستون پررنگتر میشود، گنگی اولیه نیز کمتر به چشم میآید. ریتم اجرا هم بعد از مدتی جای خود را پیدا میکند. ابتدا عناصر اجرایی هنوز به تعادل نرسیدهاند، اما در ادامه یکدیگر را پیدا میکنند و از جایی به بعد، اجرا ریتمی واحد میگیرد.
کار اجباری ابتدای نمایش یکی از نقاط قابل بحث اجراست. در جزیره، این بخش قرار نیست صرفا خشونت و سختی کار زندانیان را نمایش دهد. تکرار کار، جابهجا کردن شن، کار در معدن و برگشتن دوباره به همان نقطه قرار است وزن زمان را روی بدن دو نفر بنشاند؛ همان زمانی که وینستون پس از شنیدن خبر آزادی جان، شروع به شمردنش میکند. در اجرای زنجانپور اما شدت این بخش گاهی بیش از اندازه است و به غلو نزدیک میشود. مخاطب بهجای حس کردن فرسودگی و تکرار، گاهی با تاکید زیادی بر فشار جسمی مواجه میشود. در متنی که بخشی از معنایش از تکرار میآید، خونسردی بیشتر میتوانست اثرگذارتر باشد.
سپس آنتیگونه وارد مرحلهی تمرین میشود و اتفاق مهمتری رخ میدهد. دو زندانی، در شرایطی که تقریبا هیچ اختیار بیرونی ندارند، تصمیم میگیرند نمایشنامهای را تمرین کنند که خود دربارهی قدرت، قانون و نافرمانی است. وینستون آنتیگونه میشود و جان کرئون. انتخاب این نقشها، بهخصوص برای وینستون، ساده نیست. او باید از موقعیت همیشگی خودش فاصله بگیرد و وارد نقشی شود که در ظاهر جنسیت و در باطن جایگاه و رفتار اجتماعیاش را برای مدتی تغییر میدهد. تغییر وینستون فقط در سطح نقش باقی نمیماند و در بدن بازیگر نیز دیده میشود. وقتی به آنتیگونه نزدیک میشود، جنس بازیاش تغییر میکند و فاصلهی میان وینستون و نقشی که بازی میکند، آشکارتر میشود.
آنتیگونه در اجرای زنجانپور نقطه اوج است. در این قسمت، نمایش درون نمایش بالاخره به بخش اصلی نمایش تبدیل میشود. تا پیش از آن، دو زندانی در حال تمریناند؛ از اینجا به بعد، تمرین به موقعیتی حقیقی برای خودشان تبدیل میشود. جان و وینستون از طریق نقشهایی که بازی میکنند، دوباره نسبت خودشان را با یکدیگر و موقعیتشان امتحان میکنند. فوگارد اینجا یکی از بهترین ایدههای نمایش را به کار میگیرد: دو زندانی برای مدتی کوتاه میتوانند چیزی غیر از زندانی بودن باشند، اما همین امکان را هم درون زندان پیدا میکنند. تناقض، آنتیگونه را به بخشی از زندگی آنها تبدیل میکند.
در کنار بازی، طراحی تصویری اجرا نیز جای بحث دارد. افکت زندهای که حالات بازیگر را در پسزمینه دنبال میکند، در بعضی لحظات ایدهای جذاب است. وقتی تصویر با حرکت یا حالت بازیگر هماهنگ میشود، لایهای بصری به اجرا اضافه میکند و گاهی حتی باعث میشود جزئیات صورت و بدن معنای بیشتری پیدا کنند. اما همیشه چنین نیست. در بعضی لحظات تصویر توجه را به خودش میکشد و باعث حواسپرتی میشود. مسئله برای من نسبت تکنولوژی صحنه با بازی است. جزیره نمایش دو بازیگر است و این دو نفر آنقدر ظرفیت اجرایی دارند که تصویر نباید برای جلب توجه با آنها رقابت کند؛ نباید جایی برسد که بازی دزدیده شود.
زنجانپور متن فوگارد را به تهران آورده، از تاریخ خودش جدا نکرده، اما آن را در تاریخ هم حبس نکرده است. برای من، جزیره زمانی جدی شد که دیگر لزومی نمیدیدم بدانم این دو نفر دقیقا در کجای دنیا زندانیاند. کافی بود ببینم یکی از آنها دارد میرود و دیگری، با تمام دلخوری و وابستگیاش، رفتن او را از همان جایی که قرار است بماند دنبال میکند. جان میرود و وینستون میماند؛ اما رابطهای که میان این دو ساخته شده، با رفتن یکی تمام نمیشود. وینستون در آنتیگونه باقی میماند، کلاهگیس را روی صحنه میگذارد و بیرون میرود. از آن لحظه به بعد، آنچه روی صحنه باقی مانده دیگر چندان به آنتیگونه مربوط نیست. آدمی است که برای لحظهای کوتاه، نقشی دیگر را امتحان کرده و بعد، با همان بدن و همان گذشته، به زندگی خودش برمیگردد. شاید جزیره از همینجا برای من از یک نمایش دربارهی زندان فاصله میگیرد و به چیزی دربارهی ماندن و رفتن، عادت و گسست و رابطهی آدمهایی تبدیل میشود که بخشی از زندگی یکدیگر بودهاند. پایان، کلاهگیس را روی صحنه نگه میدارد و آدم را با خودش بیرون میبرد.
ارادتمند؛ هومن