تئاتر آیینی
محمدرضا دلیر
واژه نمایش یا درام در زبان یونانی به معنی کنش است، کنشی که برای تقلید بهکار میرود و به معنی انجام کاری از پیش تعیین شده برای تماشاگر است. کلمه تئاتر نیز از کلمه تئاترون به معنای محل تماشا گرفته شده است، به این دلیل که تماشاخانههای یونان باستان در شیب تپهها ساخته میشد و مردم در آنجا به تماشای نمایش در مناسبت های مختلف می نشستند.
هنر نمایش خود ریشه در آیینها دارد، بسیاری از مورخان بر این باورند که در واقع هنر تئاتر و نمایش از پیشرفت رقصها و اعمال آیینی به وجود آمده است و عناصری که امروزه در تئاتر رایج است برگرفته از همان اعمالی است که در سالیان دور انسانها برای مراسمهای آئینی خود انجام میدادند مثلا حرکت بدن به شیوهای که از پیش تعیین شده است یا استفاده از ماسک و گریم کردن صورت.
نمایش و اسطورههای هر فرهنگ آئینهای تمامنما از آن تمدن و کهن الگوهای آن منطقه است، با تحقیق بر نمایشهای و آئینهای سنتی هر کشور میتوانیم
... دیدن ادامه ››
به عقاید و باورهای مردم آن منطقه و حافظه تاریخی آنها پی ببریم. مردم گذشته ادراک خود از آنچه که در پیرامونشان رخ میداد در قالب اسطورهها پیاده میکردند و اغلب متون نمایشی عصر کهن از اساطیر سود می بردند.
در پی پیشرفت هنر تئاتر و درام مردم از آن بیش از پیش برای انتقال اندیشههای خود استفاده کردند و بهوسیله آن دغدغههای جدید خود را نمایش دادند و آن را با مخاطب در میان گذاشتند و این تعامل همواره پا برجا بوده است. نمایش را میتوان وسیله و مدیومی برای اندیشه، روندی برای شناخت و شیوهای برای توضیح مسائل ذهنی و انتزاعی و هماهنگ سازی آن با شرایط ملموس انسانی دانست
نمایشهای سنتی در ایران از دیرباز متداول بودهاند؛ ایران از کهن ترین تمدنهای بشری است که در کنار دیگر تمدنهای مصر، یونان، روم، چین و هند شکل دهنده و ارتقا دهنده فرهنگ و تمدن بشری است. همانگونه که ذکر شد با رجوع به نمایش و آیینهای سنتی هر کشور میتوان به ویژگیهای فرهنگساز آن منطقه پی برد.
نمایشهای سنتی ایران در ایران را میتوان به دو دسته کلی “نمایشهای سور یا شادی آور” و “نمایشهای سوگ” تقسیم کرد. نمایشهای سوگ گونهای از نمایش است که همانگونه که از نام اش پیداست به موضوعاتی نظیر سوگواری می پردازد و به تعزیت و عزاداری باز می گردد.
مهمترین ویژگی نمایش های ایران که سبب ماندگاری و تداوم آنها در طول تاریخ شدهاست این است که در اکثر نمایش ها ارتباط دوطرفهای میان تماشاچی و اجرا کنندگان وجود دارد و برخلاف درام در برخی مناطق است که کاملا از تماشگران جدا است
نمایشهای سنتی و آئینی با تمام سادگی و تلخی و شیرینی خود آئینهای تمامنما از فرهنگ ما در ادوار مختلف هستند که مردم به کمک آنها فلسفه، عقاید، و آمال خود را بیان می کردند.
وقتی سخن از تئاتر آیینی به خصوص مربوط به ایام محرم و صفر و واقعه کربلا میشود، بیشتر ذهنها به سمت اجرای تعزیه میرود؛ هنری که در گذشته طرفداران بسیاری داشته و جزو جداییناپذیر ایام محرم و صفر بوده اما به مرور زمان کمرنگ شده تا به امروز که به جز برخی مناطق و یکسری گروههای قدیمی کمتر شاهد اجرای این هنر هستیم. این در حالی است که تجربه نشان داده نمایش اتفاقات و وقایع کربلا در قالب تصویر طرفدار زیاد دارد، حتی کارهای ضعیف و دلیلش هم مشخص است؛ اهمیت اصل موضوع و ماجرا.
تعزیه یکی از اصیلترین و تاثیرگذارترین گونههای هنرنمایشی در ایران است که ریشه در اعتقادات مذهبی شیعیان دارد و در طول قرون، نقش مهمی در حفظ و انتقال فرهنگ عاشورایی ایفا کرده است. این هنر سنتی، ترکیبی از نمایش، موسیقی، شعر و آیین مذهبی است و با محوریت واقعه کربلا شکل گرفته است. تعزیه نهتنها یک نمایش هنری، بلکه آیینی اجتماعی - فرهنگی است که عمق باورها و عواطف دینی مردم ایران را بازتاب میدهد.
تعزیه از واژه «تعزیت» به معنای سوگواری گرفته شده و شکل ابتدایی آن به قرون اولیه پس از واقعه عاشورا بازمیشود. با این حال، شکل نمایشی آن، بهویژه با سبک خاص و منسجم، در دوره صفویه آغاز شد. در این دوره که تشیع بهعنوان مذهب رسمی ایران معرفی شد، بستر مناسبی برای رشد نمایشهای مذهبی ازجمله تعزیه ایجاد شد. اما اوج شکوفایی تعزیه به دوره قاجار، بهویژه سلطنت ناصرالدینشاه برمیشود. در این دوره، تعزیه بهعنوان یک هنر رسمی دربار شناخته شد و حتی برای اجراهای درباری، شبیهخوانهایی تربیت میشدند.
پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷، تعزیه دوباره بهعنوان یک ابزار فرهنگی - مذهبی مورد توجه قرار گرفت و با حمایت نهادهای رسمی، جان تازهای گرفت. در دهههای اخیر، تلاشهایی برای ثبت و حفظ این میراث معنوی صورت گرفته است. یونسکو نیز در سال ۲۰۱۰، تعزیه ایرانی را در فهرست میراث فرهنگی ناملموس جهان ثبت کرد.
علاوه بر ایران، برخی کشورهای دیگر با جمعیت شیعه مانند عراق، لبنان، هند و پاکستان نیز گونههایی از تعزیه یا شبیهخوانی را اجرا میکنند، اما شکل ایرانی آن به دلیل ساختار منسجم و هنریاش، جایگاه ویژهای در میان انواع نمایشهای مذهبی دارد. در عصر کنونی با پدیدآمدن هنر مدرن، تئاتر، سینما و موسیقی تا حد زیادی توانستند جای هنرهای قدیمی مثل نقالی، شبیهخوانی، نمایش روحوضی و تا حدی تعزیه را بگیرند اما جایگزینی برای برخی ژانرها نشدند و نتیجه اینکه در مورد بعضی از حوزهها مثل آیینهای مذهبی نمایش قابلتوجهی جز همانهایی که در گذشته اجرا شدند، نداریم؛ این در حالیست که هرساله در ماه محرم و صفر سراسر کشور ما شور و حال حسینی دارد به جز سالنهای سینما و تئاتر.
کافی است مروری بر اجراهای تئاتر با موضوع عاشورا داشته باشیم تا بهتر متوجه ضعف در این حوزه شویم؛ با جستوجویی ساده خواهیم دید که تعداد آثار برجسته با موضوع عاشورا بهتعداد انگشتان یک دست نمیرسد.
در طول دهههای گذشته، آثار بسیاری در حوزه نمایشهای آیینی اجرا شدند اما تنها چند اثر در ذهنها ماندند؛ طوری که وقتی صحبت از وقایع کربلا میشود یاد آنها میافتی. «اپرای عروسکی عاشورا» به کارگردانی بهروز غریبپور، «خورشید کاروان» به کارگردانی محمود فرهنگ که بیش از ۲۰ سال است اجرا میشود و «سردار مهر و ماه» به کارگردانی حسین پارسایی که سال ۱۳۹۱ اجرا شد.
یکی از دلایل ضعف در حوزه نمایشهای آیینی، نگاه کلیشهای و سفتوسخت مدیران نسبت به این موضوع است. بهطوریکه در بسیاری از مواقع با نمایشنامهای که با کلیشههای این موضوع فاصله دارد، مخالفت میکنند. به بیان دیگر متاسفانه ما همیشه میخواهیم روایت آثار ذهبی را با فضای خیلی کلیشه و دمدستی و تکراری نشان دهیم، نمیتوانیم آن را به روز کنیم یا از زاویههای دیگری به این قصهها بپردازیم و اجازه رویارویی مخاطب با یک دید جدیدتر را به این موضوعات نمیدهیم. اگر ما بتوانیم نگاهی درستتر و بهتر به این موضوعات داشته باشیم، ناخودآگاه با کیفیت بهتری در تولید آثار دینی مواجه خواهیم شد. نکته قابلتامل دیگر در حوزه نمایش اینکه در حوزه تئاتر نمایشنامهای که قابلیت پرداخت در عرصه بینالملل و نمایش برای افرادی که آشنایی با این واقعه عظیم تاریخی ندارند را نداریم.
نمایشنامههایی که به صورت آیینی و تعبدی واقعه عاشورا را ترسیم کنند، نوشته شدند؛ ولی نمایشنامههای عقلانی که ما بتوانیم به جامعه فعلی جهان معاصر معرفی کنیم و بهعنوانمثال بتواند به زبان انگلیسی یا فرانسه ترجمه شود نداریم.
فضای تئاتر کشور، کمتر اثر نمایشی راجع به مفاهیم دینی عمیق دارد و این فقط مختص عاشورا و تاسوعا و سیدالشهدا (ع) نیست. نوشتن نمایشنامه و اجرای آثاری با مفاهیم بیست و یکم ماه رمضان، صفر و ایام فاطمیه به صورت موضوعات اجتماعی، عقلانی و علمی در طول سال تنزدیکاً صفر است و فقط در ایام خاص خودش به آن پرداخته میشود.
نحوۀ اجراء و جایگاه تماشاگران در «نمایش آیینی – سنتی» دایره ای یا میدانی می باشد. اجراء محصور درمیان جایگاه تماشاگردان (شرکاء) است. و تماشاگران در اطراف.
به جهت اثبات کامل نظریۀ «کارایی نمایش آیینی» لازم است به ویژگیهای این پدیده هنری نیز پرداخت تا بعد از مقایسه این دو پدیده به استنتاج قطعی در این مورد رسید.
با توجه به منابع موجود می توان ویژگیهای «نمایشی آیینی» را به شرح ذیل بیان نمود.
نمایش آیین – سنتی، درهر مقطع از تاریخ تئاتر، از بطن نمادها و طرز تفکر نمادگرایانه بیرون آمده است. نمادها، آیین – مناسک را تعمیق می بخشند. آنها را روشن، واضح و نمایشی می سازند، حال وهوای آنها را نمایشی نموده و بر زیبایی وگیرایی آنها، به میزان فراوانی، می افزایند. آیین –مناسک نیز به نوبۀ خود بر نمادها تأثیری مثبت دارند…»
ویژگی دیگر «نمایشهای آیینی» تماشاخانۀ مدور و محصور در میان تماشاگران است. معمولاً دایره ای است درمیان دایره ای بزرگتر «جایگاه تماشاگران» شکل طبیعی و واقعی تماشای ماجرای حلقه زدن در اطراف آن بوده است. هنگامی که در گذر گاه، کوچه و خیابان. میدان حادثه ای رخ می دهد. به طور طبیعی مردم گردآن حلقه می زنند. اینگونه تماشاخانه ها با نگاه به همین شکل اجرایی بنا شده اند که باعث نزدیکی و صمیمت بیشتر بین دو گروه اجراء کنندگان و بینندگان خواهد شد و همینطور موجب استفاده هر چه بیشتر وبهتر از مکان دکور،نور، لباس و ابزار صحنه در نمایش آیینی متأثیر از زبان نمایدن آیین، بصورت نمادین و نشانه ای ارائه می گردند.
چیرگی عنصر حرکت بر دیالوگ می تواند از خصوصیات دیگر نمایش آیینی باشد.
همراه بودن اجراء با آواز و موسیقی با ویژگی ضرباهنگ تکراری و گسترش یافت.
به خدمت گرفتن آیین های مختلف در مسیر نمایش اثر، مانند مراسم ازدواج، سوگواری، تاجگذاری، گذر و … از دیگر ویژگیهای بارز نمایش های آیینی میباشد.