خبرگزاری مهر- گروه هنر- نرجس ندیمی (منتقد و پژوهشگر)


این روزها «اوراتوریای اتهام» با دراماتورژی، کارگردانی و طراحی محمودرضا رحیمی در تماشاخانه هیلاج روی صحنه است؛ اجرایی که با نگاهی آزاد به نمایشنامه «بازجویی (The Investigation)» اثر پیتر وایس شکل گرفته است.


وایس در این اثر، دادگاه‌های فرانکفورت را که حدود ۲ دهه پس از پایان جنگ جهانی دوم برگزار شدند، دستمایه قرار می‌دهد؛ دادگاه‌هایی که برخلاف دادگاه نورنبرگ، بیش از آنکه متوجه چهره‌های اصلی ساختار سیاسی نازیسم باشند، به سراغ کسانی رفتند که در سطوح مختلف اردوگاه آشویتس فعالیت کرده بودند: پزشکان، ... دیدن ادامه ›› نگهبانان، کارکنان اداری و فنی و دیگر کسانی که هر یک به شکلی در سازوکار اردوگاه مشارکت داشتند.

در سوی دیگر این دادگاه، بازماندگان آشویتس قرار دارند؛ انسان‌هایی که برای زنده ماندن ناچار شده‌اند به شرایطی تن بدهند که در شرایط عادی تصورپذیر نیست. شهادت آنان فقط روایت رنج نیست؛ روایت انتخاب‌های اجباری انسان در شرایطی است که اساساً امکان انتخاب از او گرفته شده است. در برابرشان نیز کسانی ایستاده‌اند که هر یک بخشی از ماشین اجرایی اردوگاه بوده‌اند و اکنون باید توضیح دهند که چه کرده‌اند و چرا.

از همین‌جا پرسش اصلی «بازجویی» و به تبع آن «اوراتوریای اتهام» شکل می‌گیرد: چگونه انسان‌های معمولی می‌توانند درون یک ساختار به ابزار اجرای یک فاجعه تبدیل شوند؟

این پرسش، آشویتس را از یک واقعه تاریخی فراتر می‌برد. وقتی شر به وظیفه تبدیل می‌شود.

یکی از مهم‌ترین وجوه این مسئله را می‌توان در اندیشه هانا آرنت و مفهوم «ابتذال شر» پی گرفت. مسئله آرنت صرفاً شناسایی انسان‌های شرور نبود؛ پرسش او درباره ساختارهایی بود که می‌توانند انسان‌های عادی را به مجریان اعمال غیرانسانی تبدیل کنند و خطر، دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود: انسانی که دیگر خود را صاحب تصمیم نمی‌بیند، بلکه خود را صرفاً مجری یک وظیفه می‌داند.

پزشک، مهندس، افسر، کارمند اداری یا تکنسین، هر یک می‌توانند درون ساختاری قرار بگیرند که از آنان نه اندیشیدن، بلکه «عمل کردن» می‌خواهد. در چنین وضعیتی، تخصص دیگر الزاماً در خدمت انسان نیست؛ می‌تواند در خدمت سازوکاری قرار بگیرد که انسان را به عدد، موضوع، پرونده یا هدف تبدیل کرده است.

این همان نقطه‌ای است که تخصص از اخلاق جدا می‌شود و شاید به همین دلیل است که روایت‌های مربوط به اردوگاه‌های نازی هنوز برای انسان امروز اهمیت دارند. مسئله فقط این نیست که در آشویتس چه اتفاقی افتاد؛ مسئله این است که چه سازوکاری امکان داد انسان‌هایی تحصیل‌کرده، متخصص و صاحب موقعیت اجتماعی، درون چنین سیستمی به انجام چنین اعمالی تن بدهند.



https://www.mehrnews.com/x3cYxd