وقتی ادعای نوآوری جای کیفیت را می‌گیرد؛ سه نقد به کنسرت علیرضا مشایخی
دیشب در کنسرت علیرضا مشایخی حضور داشتم. آهنگسازی که بیش از شصت سال است در حوزه موسیقی فعالیت می‌کند و از او به عنوان یکی از پیشگامان موسیقی نو یاد می‌شود.
اما تجربه‌ای که من از این کنسرت داشتم، به جای لذت بردن از یک اجرای موسیقی، سه سوال جدی برایم ایجاد کرد؛ سوالاتی درباره کیفیت اجرا، رفتار مخاطبان و اساسا چیزی که به عنوان موسیقی به ما ارائه می‌شد.
اول؛ واقعا این اجرا در شأن مخاطب بود؟
چیزی که دیشب روی صحنه دیدم، به نظرم حتی حداقل استانداردهای یک اجرای حرفه‌ای را هم نداشت. سازهای ناکوک، نوازندگانی که به نظر می‌رسید مهارت و آمادگی لازم برای چنین اجرایی را ندارند و مجموعه‌ای که بیشتر شبیه اجرای هنرجویان مبتدی یک آموزشگاه موسیقی بود تا یک کنسرت حرفه‌ای.
حتی در ساده‌ترین جزئیات هم خبری از توجه به مخاطب نبود. نه لباس هماهنگی بین نوازندگان وجود داشت، نه طراحی صحنه قابل اعتنایی و نه حتی نشانه‌ای از یک هویت بصری مشخص برای اجرا.
قرار نیست هر کنسرتی پرزرق‌وبرق باشد. اما واقعا هماهنگ کردن لباس نوازندگان، کوک بودن سازها و داشتن یک اجرای قابل ... دیدن ادامه ›› قبول، انتظار زیادی است؟
وقتی کسی برای دیدن یک کنسرت بلیت می‌خرد، حداقل انتظارش این است که با اجرایی آماده و حرفه‌ای مواجه شود، نه چیزی که احساس کند در یک جلسه تمرین یا کلاس آموزشی نشسته است.
به نظرم این سطح از اجرا، بیش از آنکه یک ضعف هنری باشد، بی‌احترامی به مخاطب است.
دوم؛ چرا مخاطب این وضعیت را می‌پذیرد؟
این بخش برای من حتی عجیب‌تر از خود اجرا بود.
چرا وقتی مخاطب با چنین کیفیتی مواجه می‌شود، واکنشی نشان نمی‌دهد؟ چرا سالن را ترک نمی‌کند؟ چرا بابت پول و وقتی که گذاشته اعتراضی نمی‌کند؟ و از همه عجیب‌تر، چرا در پایان دست می‌زند و تشویق می‌کند؟
واقعا از چه چیزی تشویق می‌کنیم؟
آیا صرف اینکه اسم یک آهنگساز شناخته‌شده روی برنامه است، باید باعث شود هر چیزی را بپذیریم؟ آیا سابقه شصت‌ساله یک هنرمند، کیفیت پایین یک اجرا را توجیه می‌کند؟
گاهی فکر می‌کنم ما بیش از اندازه به تشویق کردن عادت کرده‌ایم. انگار در بعضی موقعیت‌ها، تشویق نکردن از نظرمان بی‌ادبی است، حتی اگر واقعا از چیزی که دیده‌ایم و شنیده‌ایم راضی نباشیم.
مخاطب هم در برابر کیفیت چیزی که بابتش پول می‌دهد مسئولیت دارد. وقتی هر اجرایی، فارغ از کیفیتش، با تشویق مواجه می‌شود، عملا داریم به تداوم همان وضعیت کمک می‌کنیم.
سوم؛ بالاخره چه چیزی یک مجموعه صدا را به موسیقی تبدیل می‌کند؟
اما نقد اصلی من به خود موسیقی علیرضا مشایخی است.
من هیچ مخالفتی با موسیقی مدرن، تجربی یا آوانگارد ندارم. اتفاقا معتقدم هنر باید امکان تجربه و عبور از قواعد قبلی را داشته باشد. اما به نظرم متفاوت بودن به تنهایی دلیل نوآوری نیست.
چیزی که من در این اجرا شنیدم، نه ریتم قابل تشخیصی داشت، نه ارتباط منسجمی میان نوازندگان و نه مسیر مشخصی که بتوان در آن شروع، تحول و پایان معناداری پیدا کرد. هر نوازنده انگار برای خودش چیزی می‌نواخت و من به عنوان شنونده نمی‌توانستم رابطه مشخصی میان این صداها پیدا کنم.
البته می‌دانم که موسیقی لزوما به ریتم منظم و ضرب مشخص محدود نیست. اما اگر این عناصر کنار گذاشته می‌شوند، چه چیزی جایگزین آنها شده است؟ چه منطق و ساختاری این صداها را به هم مرتبط می‌کند؟
بالاخره اگر خوردن را از خوراکی بگیری، چه چیزی از آن باقی می‌ماند؟ اگر دیدن را از تصویر بگیری، هنوز می‌توانی به آن تصویر بگویی؟ پس اگر تمام عناصری که به یک تجربه موسیقایی انسجام می‌دهند کنار گذاشته شوند، دقیقا چه چیزی باقی می‌ماند که بتوان نام موسیقی روی آن گذاشت؟
برای من، چیزی که شنیدم بیشتر مجموعه‌ای از صداهای پراکنده و نامرتبط بود تا یک اثر موسیقایی منسجم.
اینجا یک سوال دیگر هم مطرح می‌شود: آیا واقعا با یک زبان موسیقایی جدید مواجهیم یا با تجربه‌ای شخصی که طی شصت سال تکرار و ادامه پیدا کرده و حالا به عنوان یک جریان هنری معرفی می‌شود؟
به نظرم گاهی در مواجهه با چنین آثاری، یک اتفاق عجیب هم در مخاطب می‌افتد. بعضی‌ها تصور می‌کنند اگر چیزی را که دیگران نمی‌فهمند تایید کنند، روشنفکرتر یا آگاه‌تر به نظر می‌رسند. انگار پیچیده بودن یا نامفهوم بودن یک اثر، خودش به تنهایی نشانه ارزشمند بودن آن است.
در حالی که نفهمیدن یک اثر نه لزوما نشانه ضعف آن است و نه نشانه بزرگی‌اش. همان‌طور که متفاوت بودن هم لزوما به معنای خلاق بودن نیست.
راستش گاهی این سوال برایم پیش می‌آید که آیا این اصرار شصت‌ساله بر یک تجربه صوتی، واقعا حاصل یک کشف و نوآوری مداوم است یا صرفا پافشاری بر ایده‌ای که دیگر حاضر به بازنگری در آن نیستیم؟
حرف آخر
من برای سابقه و تلاش هیچ هنرمندی احترام قائلم، اما سابقه طولانی نباید کسی را از نقد مصون کند.
نه اسم بزرگ، نه سابقه طولانی و نه عنوان موسیقی مدرن و نو، هیچ‌کدام به تنهایی تضمین‌کننده کیفیت نیستند.
من انتظار ندارم همه موسیقی‌ها را بفهمم یا همه آثار مطابق سلیقه من باشند. اما انتظار دارم وقتی به یک کنسرت می‌روم، با یک اجرای حرفه‌ای مواجه شوم و وقتی چیزی به عنوان یک سبک جدید موسیقی معرفی می‌شود، بتوان درباره منطق، ساختار و ارزش هنری آن سوال کرد.
به نظرم مشکل از جایی شروع می‌شود که دیگر اجازه نداریم درباره چیزی که می‌شنویم سوال کنیم؛ چون اگر نقدش کنیم، متهم می‌شویم به نفهمیدن موسیقی مدرن!
نوآوری ارزشمند است، اما متفاوت بودن به تنهایی هنر نیست. و تشویق کردن هم لزوما به معنای درک کردن یا ارزشمند دانستن یک اثر نیست.