«نیرنگ‌بازها» در سالن استاد سمندریان تماشاخانه ایرانشهر، ادامه‌ی درست و درمان راهی است که ناصر حبیبیان و احسان ملکی پیش‌تر با «هزار شلاق» نشانمان داده بودند. اگر آن نمایش جستجویی بود در ریشه‌های غلیظ استبداد، این‌یکی دست گذاشته روی مکانیزم تکرارپذیر فریب؛ روی چرخه‌ی باطلی که آدم‌ها مدام در آن گول می‌خورند و گول می‌زنند.

چیزی که توی کارگردانی مشترک این کار جلب توجه می‌کند، انضباط آهنین و فراری دادن آشوب از صحنه است. کارهای مشترک معمولاً به دوپاره‌گی و لجبازی فرمی می‌رسند، اما اینجا دو کارگردان به یک لحن و ضرب‌آهنگ واحد رسیده‌اند. صحنه شلوغ است، تاریخ پر از هیاهوست، اما هیچ‌چیزی الکی و اضافه‌تر از اندازه روی صحنه پرتاب نشده. دکوپاژها و دایره‌هایی که آدم‌ها درونش حبس شده‌اند، حس خفقان و توطئه‌های پنهانِ پشت‌پرده را بدون کلک‌های رو، به تماشاگر منتقل می‌کند.

حبیبیان و ملکی کار دشواری کرده‌اند؛ تلفیق تراژدی سیاسی با مضحکه و طنز سیاه. خطر غلتیدن به شعارزدگی یا دلقک‌بازی دم‌دستی بیخ گوش کار بود، اما هوشمندی کارگردانان نگذاشته شیرینی طنز به دل بنشیند؛ طنز این نمایش در دهان آدم می‌ماسد و جایش را به تلخیِ گزنده‌ای می‌دهد که کار دست تماشاگر می‌دهد. تماشاگر روی صندلی‌اش میخکوب می‌شود و به جای زاری کردن، به ریشِ این مکانیسمِ تکرار می‌خندد؛ خنده‌ای که تلخ‌تر از گریه است.

بازیگرها توی این کار گم ... دیدن ادامه ›› نشده‌اند. کارگردان‌ها اجازه نداده‌اند بازیگران به تیپ‌های دستمالی‌شده‌ی تاریخی تبدیل شوند؛ این‌ها انسان‌های زمینی و درمانده‌ای‌اند که زیر چرخ‌دنده‌های مصلحت و قدرت له می‌شوند. همراهی طراحی صحنه‌ی مینیمالِ روحان امامی و موسیقیِ به‌جای بهزاد بختیاری هم کار را کامل کرده. «نیرنگ‌بازها» ثابت می‌کند تئاتر متعهد لازم نیست با داد و بیداد و بیانیه‌نویسی راه بیفتد؛ گاهی با فرم مهارشده و فکر درست، می‌شود رگِ تاریخ را روی صحنه زد.

/احسان سَبُکتَکین