چرا فکر میکنیم غم کافی نیست؟
بعد از دیدن «تن و دیگر تکهپارههای عشق» یک سؤال جدی برایم باقی ماند؛ چرا فکر میکنیم غم بهتنهایی کافی نیست؟ چرا تصور میکنیم برای تأثیر گذاشتن روی مخاطب، حتماً باید او را به بغض، اشک و اندوه آشکار برسانیم؟
نمایشنامه اصلی اِوِلین دِ لا شِنلیِر به نظرم بهاندازه کافی جهان تلخ و عمیقی دارد. فقدانی بزرگ، شکافی عمیق میان عاشق و معشوق، فرسودگی رابطه، اضمحلال عشق و ناتوانی آدمها در برقراری ارتباط با یکدیگر. همهچیز در دل همین جهان شکل گرفته و نویسنده با ظرافت و دقت، این فروپاشی را به یک موقعیت دراماتیک تبدیل
... دیدن ادامه ››
کرده است.
اما در اجرای تهران، اضافه شدن ماجرای کشته شدن دختر شانزدهساله سیمون در اعتراضات فرانسه، برای من پرسشبرانگیز بود. نه به این دلیل که پرداختن به زخمهای اجتماعی و وقایع تلخ دوران زیستیمان ضرورتی ندارد؛ اتفاقاً مسئله دقیقاً اینجاست که هر زخم و فقدانی برای ورود به جهان یک اثر، به ضرورت دراماتیک نیاز دارد، نه صرفاً ظرفیت عاطفی برای تأثیرگذاری.
چرا باید به فقدان موجود در متن، یک فقدان دیگر اضافه کنیم؟ آیا شکاف میان این دو آدم، آنقدر عمیق نیست که برای تأثیرگذاری بیشتر، نیازمند یک تراژدی بیرونی باشیم؟ آیا فروپاشی یک رابطه، وقتی به این دقت و ظرافت نوشته شده، بهاندازه کافی دردناک نیست؟
برای من مسئله این نیست که چرا از واقعیتهای تلخ اجتماعی حرف میزنیم؛ مسئله این است که چطور و با چه ضرورتی آنها را وارد یک جهان نمایشی میکنیم. وقتی یک موقعیت اجتماعی و تاریخی بدون پیوند ارگانیک با استخوانبندی اثر به آن اضافه میشود، ممکن است بهجای عمیقتر کردن درام، صرفاً به ابزاری برای تولید اندوه و گرفتن واکنش عاطفی از مخاطب تبدیل شود.
گاهی احساس میکنم در بخشی از تئاتر امروز، یک سوءتفاهم شکل گرفته؛ انگار تأثیرگذاری را با میزان بغض مخاطب اندازه میگیریم و هرچه اندوه آشکارتر و سنگینتر باشد، اثر را عمیقتر میدانیم.
درحالیکه همیشه اینطور نیست. گاهی یک سکوت، یک نگاه، یک شیء و فاصلهای که میان دو آدم افتاده، میتواند کاری با مخاطب بکند که هیچ مرگ و فاجعهای از پس آن برنیاید.
به نظرم نمایشنامه اصلی دقیقاً از همین ظرفیت برخوردار بود. از یک فقدان که آرامآرام در تمام اجزای رابطه نفوذ میکند و چیزی از عشق باقی نمیگذارد. نیازی نبود برای اثبات عمق این اندوه، حتماً فاجعه دیگری را به آن سنجاق کنیم.
شاید باید کمی بیشتر به خود درام اعتماد کنیم. به سکوت، به غیاب، به بدن و به آن چیزی که گفته نمیشود.
همیشه قرار نیست مخاطب گریه کند تا بفهمیم چیزی درونش شکسته است.