نگاهی به نمایش موزیکال «پر از رنج و شگفتی»؛
🎭خانهای که دیگر پناه نیست
علی کیهانی: خانه در معنای معمول خود جایی برای پناه گرفتن، بازگشتن
... دیدن ادامه ››
و بازیابی امنیت ازدسترفته است، اما در نمایش «پر از رنج و شگفتی» با خانهای روبهرو هستیم که نهتنها دیگر چنین کارکردی ندارد، بلکه خود به منشأ بیقراری و رنج تبدیل شده است. مرگ پدر و مادر و قرار گرفتن خانه در آستانه تخریب، چهار فرزند را در موقعیتی قرار میدهد که ناگزیر باید درباره ماندن یا رفتن تصمیم بگیرند، اما این تصمیم ظاهراً ساده خیلی زود ابعادی فراتر از یک مسئله ملکی پیدا میکند. آنچه این چهار نفر را به خانه وابسته نگه داشته، فقط خاطرات مشترک یا تعلق به یک مکان نیست، بلکه مجموعهای از مناسبات عاطفی، ترسها، تعهدها و زخمهایی است که در طول سالها شکل گرفته و اکنون حتی پس از مرگ والدین نیز امکان گسستن از آنها وجود ندارد. به این معنا، خانه در نمایش بیش از آنکه یک مکان باشد، صورتی عینی از گذشتهای است که شخصیتها هنوز نتوانستهاند از آن عبور کنند.
این معنا در طراحی صحنه نیز به شکلی قابل توجه تجسم پیدا میکند. سطح شیبداری که همزمان سقف و کف خانه را تداعی میکند، بازیگران را در موقعیتی قرار میدهد که برای حفظ تعادل خود ناچار به تلاشی مداوماند. این ناپایداری فیزیکی بهخوبی با وضعیت روانی اعضای خانواده پیوند میخورد، زیرا آنها نیز در فضایی زندگی میکنند که دیگر امکان ایستادن مطمئن در آن وجود ندارد. خانهای که قرار بوده محل قرار و آرامش باشد، حالا به فضایی لغزان تبدیل شده که هر حرکت در آن میتواند تعادل روابط را بر هم بزند. ترکیب این طراحی صحنه با نورپردازی، چراغهایی که ماه، خورشید و ابر را تداعی میکنند و حضور معلق پدر و مادر در آسمان، جهان بصری متناسبی با این وضعیت میسازد.
انتخاب فرم موزیکال و خوانندگی زندهی بازیگران برای روایت چنین داستانی از تصمیمهای خلاقانه و قابل توجه کارگردان است. موسیقی در این نمایش نه صرفاً وسیلهای برای ایجاد تنوع یا فاصله گرفتن از تلخی موقعیتها، بلکه بخشی جداییناپذیر از زبان دراماتیک اثر است که به روابط شخصیتها کیفیتی متفاوت میبخشد و در گسترش جهان عاطفی نمایش نقش دارد. اشعار بازیگران و قطعات موسیقی از هویت مستقلی برخوردارند و هماهنگی گروه در اجرای آنها چشمگیر است. در واقع، موسیقی در بسیاری از لحظات به بیان آن چیزی کمک میکند که شخصیتها در زبان و گفتوگوی روزمره قادر به آشکار کردنش نیستند و از این طریق به لایههای پنهانتر روابط خانوادگی راه پیدا میکند. اهمیت این انت
خاب در آن است که فرم موزیکال نه بهعنوان پوششی تزئینی بر داستانی تلخ، بلکه بهمثابه امکانی برای بازنمایی تناقضهای عاطفی شخصیتها به کار گرفته شده است. گویی موسیقی در دل این جهان آکنده از رنج، امکان دیگری برای بیان و تجربه احساسات فراهم میکند و به همین دلیل، یکی از عناصر هویتبخش اجرای حاضر به شمار میرود.
در این میان، بازیها تا حد زیادی توانستهاند از افتادن در دام اغراقهای معمول در چنین فرمهایی فاصله بگیرند. روابط و گفتوگوها در اغلب لحظات طبیعیاند و بازیگران به شخصیتها کیفیتی انسانی میدهند که باعث میشود اختلافها و کشمکشهای خانوادگی را نه بهعنوان تقابل چند موضع از پیش تعیینشده، بلکه بهمثابه برخورد آدمهایی با تاریخچهای مشترک و درکهای متفاوت از آن تجربه کنیم. این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا درامی که موضوع آن خانواده است، پیش از هر چیز باید بتواند پیچیدگی روابط انسانی را متحقق کند. بااینحال، در بعضی لحظات میزانسن و فرم اجرایی بر بازیها غلبه میکند و کنش شخصیتها بیشتر تابع ضرورتهای صحنه میشود تا حاصل تحول رابطهای که میان آنها شکل گرفته است.
در سطحی عمیقتر، نمایش با طرح مسئله خانواده به یکی از دشوارترین تناقضهای روابط انسانی نزدیک میشود. خانواده از یک سو نخستین امکان تعلق و شکلگیری هویت است و از سوی دیگر میتواند به فضایی برای بازتولید سلطه، ترس و آسیب تبدیل شود. پدر و مادر حتی پس از مرگ نیز در جهان فرزندان حضور دارند و گویی هنوز نمیتوانند از جایگاه خود بهعنوان صاحبان و حافظان خانواده دست بکشند. در مقابل، فرزندان هرکدام به شکلی متفاوت در تلاشاند نسبت خود را با این میراث عاطفی و فکری مشخص کنند. مسئله اینجاست که هیچکدام بهسادگی قادر به گسستن از گذشته نیستند، زیرا همان چیزی که آنها را آزار داده، بخشی از هویت و معنای زندگیشان را نیز ساخته است. از این منظر، نمایش درگیر تقابل ساده نسلها یا اختلاف نظر میان والدین و فرزندان نیست، بلکه به وضعیتی پیچیدهتر میپردازد که در آن عشق، وابستگی، کنترل و آسیب چنان در هم تنیده شدهاند که تشخیص مرز میان آنها دشوار میشود. اهمیت این نگاه در آن است که شخصیتها به دو گروه قربانی و مقصر تقسیم نمیشوند و هرکدام، با وجود دلایل و زخمهای خود، در استمرار وضع موجود
سهمی دارند.
تهدید بیرونی تخریب خانه نیز این وضعیت را از محدوده روابط خانوادگی فراتر میبرد و به آن وجهی اجتماعی میدهد. ورود شهرداری و طرح عمرانی، در ظاهر مسئلهای حقوقی و اقتصادی است، اما در لایهای دیگر با مناسبات قدرت و ناتوانی افراد در دفاع از حقوق ابتدایی خود ارتباط پیدا میکند. تلاش اعضای خانواده برای حل مسئله از مسیرهای قانونی، وعدههای بینتیجه و مواجهه آنها با سازوکارهای اداری، در کنار لحظات طنزآلودی که خلق میکند، نوعی تلخی مضاعف به داستان میبخشد. بااینحال، این سویه اجتماعی به اندازه ظرفیت اولیهاش گسترش پیدا نمیکند و ارتباط آن با شرایط مشخص جامعهای که داستان در آن اتفاق میافتد، میتوانست ملموستر و دقیقتر باشد. هویت ایرانی نمایش نیز بیشتر در جزئیات روابط، نام شخصیتها و شکل گفتوگوهای روزمره حضور دارد تا در استفاده از نشانههای مستقیم و نمادین، انتخابی که به باورپذیری جهان اثر کمک میکند، هرچند در برخی بخشها میتوانست از سطح اشاره فراتر برود.
نمایش «پر از رنج و شگفتی» بهخوبی نشان میدهد که چگونه گذشته میتواند به نیرویی مسلط بر اکنون بدل شود و زندگی فردی و جمعی انسانها را تحت تأثیر قرار دهد. این اثر در تلاش برای پیوند زدن فرمی اجرایی خلاقانه با موضوعی آشنا و ملموس، تجربهای تأملبرانگیز خلق میکند. طراحی صحنه، موسیقی و بازیهای بازیگران، جهانی باورپذیر و در عین حال پیچیده میسازند؛ جهانی که تماشاگر را به درون مناسبات عاطفی و تنشهای پنهان این خانواده میکشاند و او را با پرسشی فراتر از یک اختلاف خانوادگی روبهرو میکند. شاید مهمترین دستاورد نمایش نه در ارائه پاسخی قطعی به این پرسش باشد که خانواده چیست و آیا باید در برابر گذشته ایستاد یا از آن فاصله گرفت، بلکه در به تصویر کشیدن تناقضی عمیقتر نهفته باشد: چرا دل کندن از چیزی که رنجمان داده، گاه تا این اندازه دشوار است؟
نمایش «پر از رنج و شگفتی» با نویسندگی پویا چوداریان و علیرضا شیخی و کارگردانی علیرضا شیخی در مجموعه تئاتر لبخند روی صحنه است. تهیهکنندگی این اثر را مارال اشگواری بر عهده دارد و آوا تدین، پویا چوداریان، رضا مداح، بهنام نوذری، سحر صبا و نکیسا بهشتی بازیگران این نمایش هستند.