رحمان خوب زاده فعال هنری

بانویی فرهیخته، همچون نگهبان خرد و حافظه‌ی جمعی، تجربه‌ای یگانه و ماندگار برای تئاتر دیالکتیک و برای من آفرید. او به جای آن‌که دیدگاه خویش را در صفحه‌ای بر سایت بنگارد، نامه‌ای مکتوب، همچون لوحی مقدس، به دست من سپرد و حضوری بر من منت نهاد. این هدیه‌ی کلامی، نشانی است از ارزشی که برای این گفت‌وگوی زنده و آیینی قائل شد؛ و من با سپاس و فروتنی، آن را همچون یادگاری جاودان در دل نگاه می‌دارم.

متن نامه ماندگار ایشان:
دیالکتیک:
آیا روابط عاطفی انسان‌ها تعاملی دیالکتیکی است یا عشق جوهری معنوی دارد. آنچه که اجرا سعی بسیار در القای آن دارد این است که کنش‌های احساسی هم تابعی از تز آنتی‌تز سنتز است و احساسات در تعاملات انسان‌ها بدون تفکر در جریان است و تحت تاثیر فرآیندهای اقتصادی قرار دارد.
صحنه با حذف المان‌های مختلف سعی دارد ما رو در رویارویی مستقیم با واقعیت قرار دهد. در شروع اجرا مونولوگ و حضور زن را می‌بینیم که در مرکز صححنه ایستاده است. اشاره‌ای به اینکه زن دارای هویت است زیباست و در موقعیت مرزی اگزیستانسیالیستی حق انتخاب دارد.
آیا با حضور نفر سوم رابطه بن‌بست رسیده ... دیدن ادامه ›› یا رابطه آسیب دیده و بعد خواه ناخواه نفر سوم وارد شده این تضاد در زمان حقیقت را نشان خواهد داد و زن آنگونه عمل خواهد کرد که ساختار ماهیتی او ایجاب می‌کند.
اگر عشق را مرز میان واقعیت و تخیل بدانیم شاید به این نقطه برسیم که آنچه در جهان واقعی روی این می‌دهد در روابط متقابل انسانی قابل تعمیم نیست. باید به روابط فرصت داد و از دست دادن آنها نهراسید زیرا عشق بسیار فراتر از یک سرنوشت محتوم است‌ شخصیت مرد کنترل‌گراست با اینکه به خوبی و جذابیت‌ها رو نشان می‌دهد و با اینکه در خود قدرتی می‌بیند ولی مستأصل است. روی هم رفته اجرا قابل تحسین است و در درخواست کمک مطرح شده، به راستی برای نوع انسان است چگونه می‌توان عاشق ماند..؟

پاسخ به این نامه:
بانوی فرهیخته،
نامه‌ی شما برای من نه تنها بازتابی از تجربه‌ی یک اجرا، بلکه دریچه‌ای به جهان پرسش‌های بنیادین درباره‌ی عشق، حقیقت و دیالکتیک روابط انسانی بود. شما با دقت و ژرف‌نگری، عشق را میان دو قطبِ دیالکتیک کنش‌های انسانی و جوهر معنوی به داوری فراخواندید و صحنه را به میدان حقیقت بدل ساختید. این نگاه، خود ادامه‌ی اجراست؛ گویی نمایش بر صحنه پایان نمی‌یابد، بلکه در کلام شما حیاتی تازه می‌یابد.
آنچه در نوشته‌تان برجسته شد، (زن در مرکز صحنه، حق انتخاب در مرز اگزیستانسیالیستی، و پرسش از حضور نفر سوم) همان نقطه‌ای است که تئاتر دیالکتیک می‌کوشد آشکار کند: اینکه روابط انسانی نه در سکون، بلکه در تضاد و کشاکش زاده می‌شوند. شما به‌درستی نشان دادید که احساسات نیز در مدار تز، آنتی‌تز و سنتز حرکت می‌کنند و در عین حال، پرسش از جوهر عشق همچنان باقی است؛ آیا عشق صرفاً تابعی از اقتصاد و ساختار است یا حقیقتی فراتر، جوهری معنوی که از مرز واقعیت و تخیل عبور می‌کند؟ در تحلیل شما، صحنه با حذف المان‌های مختلف، ما را در رویارویی مستقیم با واقعیت قرار می‌دهد. زن، در مقام سوژه‌ای با هویت، در موقعیت مرزی اگزیستانسیالیستی ایستاده است؛ جایی که حق انتخاب نه یک امتیاز، بلکه مسئولیتی سنگین است. این تصویر، بخشی از همان چیزی است که تئاتر دیالکتیک می‌خواهد به تماشاگر منتقل کند: اینکه حقیقت نه در بازنمایی، بلکه در مواجهه‌ی مستقیم با تضادها آشکار می‌شود. پرسش شما درباره‌ی نفر سوم، بن‌بست یا گشایش رابطه، و اینکه زن چگونه عمل خواهد کرد، پرسشی است که به قلب دیالکتیک روابط انسانی می‌زند. این تضاد، همان لحظه‌ی حقیقت است؛ لحظه‌ای که ساختار ماهیتی زن، و شاید ماهیت عشق، خود را آشکار می‌سازد.

با تقدیم احترام
رحمان خوب زاده
کارگردان تئاتر دیالکتیک

با سلام و احترام
نمایش خانه برناردا آلبا یکی از متون چالش‌برانگیز و چندلایه‌ی فدریکو گارسیا لورکا است؛ متنی که در ظاهر درباره‌ی یک خانه‌ی بسته و زنانی در حصار سنت و استبداد مادری سخت‌گیر است، اما در عمق، درباره‌ی میل، سرکوب، قدرت، و انفجار خاموشی است که دیر یا زود راهی برای بروز پیدا می‌کند.لورکا جهانی می‌سازد که در آن سکوت‌ها بلندتر از فریادها حرف می‌زنند و هر شخصیت، زخمی پنهان در دل دارد. همین پیچیدگی‌هاست که اجرای این متن را دشوار و البته جذاب می‌کند.
در این اجرا کارگردان فهم درستی از متن داشت، تلاش کرده لایه‌های زیرین متن را بیرون بکشد؛ همان لایه‌هایی که درباره‌ی فشار اجتماعی، میل‌های سرکوب‌شده و خشونت پنهان در روابط خانوادگی‌اند. انتخاب‌های میزانسن، ریتم صحنه‌ها و نحوه‌ی هدایت بازیگران نشان می‌داد که کارگردان به‌خوبی می‌داند خانه برنارد آلبا یک وضعیت است، نه فقط یک داستان. و او این وضعیت را با امکانات محدود اما هوشمندانه، به‌زیبایی روی صحنه زنده کرده. کارگردان با استفاده از نور، سکوت، فاصله‌گذاری‌ها و حتی نحوه‌ی ورود و خروج بازیگران، فضایی می‌سازد که مخاطب را از همان لحظه‌ی اول درون خانه‌ی برناردا می‌کشد. این خانه فقط یک مکان نیست؛ یک وضعیت روانی است. نورهای محدود و جهت‌دار که حس بسته‌بودن و خفقان را تشدید می‌کنند، حرکت‌های حساب‌شده‌ی بازیگران که نشان از نظم خشک و تحمیل‌شده‌ی برناردا دارد، سکوت‌هایی که از هر دیالوگی بلندتر حرف می‌زنند و ریتمی که گاهی عمداً کند می‌شود تا فشار روانی را به تماشاگر منتقل کند. یکی از نقاط قوت ارس راد توجه به جزئیات است؛ جزئیاتی که شاید در نگاه اول کوچک به نظر برسند، اما در مجموع، کیفیت اجرا را بالا می‌برند.
برای مثال: نحوه‌ی نشستن دختران در کنار هم، که سلسله‌مراتب قدرت را بدون حتی یک کلمه توضیح آشکار می‌کرد، فاصله‌ی فیزیکی برناردا با دیگران، که ... دیدن ادامه ›› اقتدار و سردی او را برجسته می‌کرد، استفاده‌ی هوشمندانه از سایه‌ها برای نشان‌دادن حضور پنهان و کنترل‌گر مادر. این‌ها همان چیزهایی هستند که یک کارگردان آگاه را از یک کارگردان صرفاً روایت‌گر جدا می‌کنند. نکته‌ی مهم اینجاست، این سطح از فضاسازی را با امکانات محدود خلق کرده. صحنه‌ی روایت عشق ندیمه؛ لحظه‌ای که در ذهن من همچنان باقی است، و بسیار دوست داشتم و یکی از ماندگارترین لحظات اجرا برای من است، صحنه‌ای بود که ندیمه برای دختران از عشق گذشته‌اش روایت می‌کرد. در این صحنه، کارگردان به اوج توانایی خود در خلق فضا می‌رسد. بازی کنترل‌شده‌ی ندیمه که میان خنده و بغض معلق است و واکنش دختران که هم کنجکاوی دارند و هم حسرت. زبان محاوره‌ای دختران؛ ایده‌ای جذاب که می‌توانست کامل‌تر شود؛ استفاده‌ی بازیگران دختر از زبان محاوره‌ای امروز، انتخابی جسورانه و جالب بود. این انتخاب می‌توانست پلی باشد میان جهان لورکا و جهان امروز ما؛ پلی که دخترانگی، صمیمیت و شور جوانی را پررنگ‌تر کند. اما اگر این خودمانی‌بودن در تمام لایه‌های بازی و روابط گسترش پیدا می‌کرد، اثرگذاری‌اش چند برابر می‌شد. ایده درست بود، اما ظرفیتش برای گسترش بیشتر از آن چیزی بود که روی صحنه دیده شد.
تلاش این گروه دوست داشتنی ستودنی بود. گروهی یک‌دست؛ نتیجه‌ی رهبری درست. هماهنگی بازیگران، انرژی یک‌پارچه‌ی گروه، و نبودن اختلاف سطح شدید میان بازی‌ها، همه نشان می‌دهد که کارگردان توانسته یک تیم واقعی بسازد. این یک‌دستی هیچ‌وقت اتفاقی نیست؛ نتیجه‌ی مدیریتی قدرتمند، ارتباط سالم و اعتماد متقابل است.
گروه پشت ارس راد ایستاده، و این ایستادن بی‌دلیل نیست. آینده‌ی این کارگردان روشن است و این گروه می‌تواند همراه او مسیرهای بزرگ‌تری را تجربه کند. با آرزوی موفقیت پی در پی این عزیزان. همواره بدرخشید.

در اجرای تئاتر، اجرا می بایست برحسب زمان و جغرافیا همسو با دغدغه های مخاطب باشد تا جوهره تئاتر خودنمایی کند. اینکه در یک اجرای تئاتر چنین شگفتی نهفته است که شجاعت دارد و رسانه رنج مخاطب معاصرش است، قابل ستایش است.

وقتی نمایشی روی صحنه می رود، لازم است با دغدغه های مخاطب معاصر خود همسو باشد تا بین اجرا و مخاطب ارتباط بهتری برقرار شود. پس نمایشنامه «چشم اندازی از پل» بازنویسی شد و طی آن، رویداد هایی همسو با دغدغه‌ها و احساسات غالب مخاطب معاصر به نمایشنامه اضافه و یا از آن حذف شده است.

رحمان خوب زاده