محمد تات

هنرساز فعال هنری

درود و احترام
نمایشنامه‌ی «رویاپرداز بالشش را بررسی می‌کند» اثر جان پاتریک شنلی، در ظاهر یک گفت‌وگوی تند و پرتنش میان دو انسان زخمی است، اما در لایه‌های زیرین، مطالعه‌ای عمیق بر مسئولیت، خودفریبی و ناتوانی انسان در مواجهه‌ی صادقانه با خویشتن است. جهان نمایش از همان لحظه‌ی ورود دانا شکل می‌گیرد، او با دیدن خانه‌ی تامی، آن را «یک جهنم واقعی» می‌نامد، و تامی با بی‌تفاوتی پاسخ می‌دهد «من اسمش را خانه گذاشته‌ام.» این تضاد، کلید فهم جهان نمایش است، خانه‌ی به‌هم‌ریخته، تصویری بیرونی از ذهن آشفته‌ی تامی است. دانا با دقت و خشم می‌گوید «تو قبلا آدم تمیزی بودی.» این جمله، نه فقط اشاره‌ای به وضعیت ظاهری، بلکه نشانه‌ای از سقوط اخلاقی و روانی تامی است، سقوطی که در تمام دیالوگ‌ها حضور دارد. تامی در برابر پرسش‌های دانا درباره‌ی رابطه‌اش با مونا، مدام از زیر بار مسئولیت فرار می‌کند «اتفاق افتاد»، «من فقط آنجا بودم». این تلاش برای بی‌فاعل کردن کنش، یکی از نقدهای اصلی نمایشنامه به انسان معاصر است، انسانی که برای فرار از پیامدهای انتخاب‌هایش، زبان را دستکاری می‌کند تا واقعیت را تغییر دهد. یکی از نقاط درخشان متن، حضور تصویری است که تامی از خودش کشیده است. دانا با دیدن آن می‌گوید «این شبیه یک هیولاست که یک بچه‌ی بی‌استعداد با مدادشمعی کشیده.» و تامی در پاسخ، یکی از فلسفی‌ترین جملات نمایش را بیان می‌کند «یک چشمم بیش از حد می‌بیند، چشم دیگرم آن‌قدر بزرگ نمی‌شود که راه خروج از این وضعیت را ببینم. صورتم را با میخ نگه داشته‌ام. همه‌چیز تویی. من همه‌چیز را می‌بینم و همه‌چیز تویی.» این تصویر، خودنگاره‌ای است از انسانی که در ادراک خود گرفتار شده، انسانی که هم بیش از حد آگاه است و هم ناتوان از عمل. «میخ‌ها» که صورت را نگه می‌دارند، استعاره‌ای از تلاشی خشونت‌بار برای حفظ هویت در حال فروپاشی‌اند. اینجا نمایشنامه از سطح رئالیسم زبانی، به قلمرو فلسفه‌ی اگزیستانسیالیستی نزدیک می‌شود، انسان آگاه اما فلج، انسانی که می‌بیند اما نمی‌تواند تصمیم بگیرد. در روابط عاطفی نمایش، عشق هرگز به‌تنهایی حضور ندارد، عشق هم‌زمان با نفرت، شرم و جراحت همراه است. دانا می‌گوید «آره، دوستت دارم. اما ازت متنفرم. نمی‌دانم چطور باید با تو برخورد کنم.» این جمله، وضعیت انسان در برابر ... دیدن ادامه ›› دیگری را خلاصه می‌کند، پیوندی که هم‌زمان می‌کشد و می‌راند، رابطه‌ای که میان میل و کرامت، در حال کشمکش است. از منظر اجرایی، این متن ظرفیت بالایی برای خلق فضایی دارد که در آن «خانه» به یک شخصیت تبدیل می‌شود. دیوارهای کج، اشیاء پراکنده، بطری‌ها، و حتی حشرات، همه می‌توانند نشانه‌هایی از وضعیت درونی تامی باشند. ریتم دیالوگ‌ها تند، عصبی و پر از قطع و وصل است، ریتمی که اگر با بدن‌های ناآرام و میزانسن‌های شکسته همراه شود، فشار روانی متن را به سطح صحنه منتقل می‌کند. «رویاپرداز بالشش را بررسی می‌کند» نمایشنامه‌ای است درباره‌ی انسانی که میان گذشته و اکنون گیر کرده، میان عشق و گناه، میان آگاهی و ناتوانی. «بالش» در عنوان، اشاره‌ای ظریف به جایی است که رویا و وجدان در آن تلاقی می‌کنند، جایی که انسان، پیش از خواب، با خودش تنها می‌ماند. این اجرا، اگر با دقت در زیرلایه‌های اخلاقی و روان‌شناختی‌اش شکل بگیرد، می‌تواند به مواجهه‌ای جدی با پرسش‌های بنیادین تبدیل شود: مسئولیت، انتخاب، خودفریبی و امکان رستگاری.

درود
لوسیل فلچر در «Sorry, Wrong Number» متنی می‌نویسد که در ظاهر یک درام معمایی‌ست، اما در لایه‌های زیرین، بیش از هر چیز درباره «تنهایی محاصره‌شده در صدا» حرف می‌زند. زنی بیمار، در اتاقی محصور، تنها ابزار ارتباطش تلفن است؛ ابزاری که هم نجات است و هم تهدید، هم امکان شنیدن است و هم امکان شنیدن چیزی که نباید شنیده شود. در مواجهه با این متن، برای من به‌عنوان کارگردان، یک پرسش محوری شکل گرفت: چطور می‌توانیم این هراس صوتی، این اضطراب شنیدن و نشنیدن را از دهه‌های گذشته بیرون بکشیم و در بدن و ذهن تماشاگر امروز بنشانیم، بی‌آنکه به دام صرفا نوستالژی یا بازسازی موزه‌ای بیفتیم؟ در بازآفرینی، تلاش شده است زبان اثر، هم وفادار به منطق تعلیق و ریتم نویسنده باشد، هم در سطح گفت‌وگوها به روانی و دقت زبان امروز نزدیک شود؛ به‌ویژه در لحظاتی که شخصیت‌ها میان رسمی‌بودن تلفنی و صمیمیت ناگهانی ترس، مدام جابه‌جا می‌شوند. در طراحی اجرا، برای من مهم بود که صحنه، خودش تبدیل به یک «خط تلفن» شود؛ خطی که گاهی وصل است، گاهی نویز دارد، گاهی سکوت می‌کند و گاهی ناگهان حقیقتی را لو می‌دهد. در این اجرا، شخصیت‌ها برای من فقط حامل دیالوگ نیستند؛ هرکدام نماینده نوعی مواجهه با «مسئولیت» و «بی‌تفاوتی» در جهان معاصرند. جهان نمایش، پر از خطوط تلفن است، اما در لحظه‌ای که باید «کمک» برسد، هیچ‌کس واقعاً نمی‌شنود. این تناقض، برای مخاطب امروز که در عصر شبکه‌های اجتماعی زندگی می‌کند، بسیار آشناست؛ همیشه در معرض صداها هستیم، اما در لحظه‌های حیاتی، تنها می‌مانیم. از اپراتور تلفن تا پلیس، همه در ظاهر در جای درست خود هستند، اما در عمل، مسئولیت را به دیگری پاس می‌دهند. این زیرلایه، برای من به‌عنوان کارگردان، مهم بود؛ چون به شکلی آرام، نقدی بر ساختارهایی‌ست که انسان مضطرب را در میان فرم‌ها و مقررات رها می‌کنند. زن، مدام تلاش می‌کند شنیده شود؛ اما هر بار، یا حرفش قطع می‌شود، یا جدی گرفته نمی‌شود، یا در میان اطلاعات دیگر گم می‌شود. این وضعیت، به‌نوعی تصویر روابط انسانی امروز است؛ همه حرف می‌زنیم، اما کمتر کسی واقعاً گوش می‌دهد. در نهایت، اگر این اجرا بتواند حتی برای چند لحظه، مخاطب را وادار کند به تلفن‌های بی‌جواب، به پیام‌های نخوانده، به صداهای خاموش اطرافش فکر کند، احساس می‌کنم ما به بخشی از مسئولیت خود نزدیک شده‌ایم.

با درود و احترام خدمت مخاطبان و همراهان عزیز تیوال
اجرایی که پیش رو داریم، نمایشی است از ویل اینو با نام «عنوان و سند»؛ متنی که بیش از آن‌که درباره یک قصه باشد، درباره خودِ بودن، درباره «از این‌جا نبودن» و درباره خانه‌ای است که گاهی فقط در زبان و خاطره وجود دارد. ویلیام اینو از آن دسته نمایشنامه‌نویسانی است که در تئاتر معاصر آمریکا، راهی متفاوت از رئالیسم متعارف و قصه‌گویی خطی انتخاب کرده است. او بیش از آن‌که به حادثه و پیرنگ تکیه کند، به زبان، مکث‌ها، شوخی‌های تلخ و لحظه‌هایی که بین کلمه و سکوت معلق می‌مانند، اعتماد می‌کند. در «عنوان و سند»، اینو جهان یک «مرد کمی بیگانه» را پیش روی ما می‌گذارد؛ مردی که از جایی دیگر آمده، اما زبانش با زبان ما مشترک است، و همین اشتراک ظاهری، تفاوت‌های عمیق‌تری را آشکار می‌کند، تفاوت در تجربه، در خاطره، در تعریف خانه، در معنای تعلق. برای من به‌عنوان کارگردان، جذابیت اینو در همین است، او به‌جای آن‌که تماشاگر را با داستانی پرحادثه سرگرم کند، او را در موقعیت فکر کردن، شنیدن و دیدن خودش قرار می‌دهد. تماشاگر در مواجهه با متن اینو، فقط شاهد یک شخصیت نیست؛ بلکه مدام با خودش، با زبان خودش و با تنهایی خودش روبه‌رو می‌شود. «عنوان و سند» در ظاهر یک مونولوگ است؛ مردی روی صحنه، با ما حرف می‌زند، از کشوری نامعلوم آمده، از گمرک گذشته، کیفی در دست دارد و مدام تلاش می‌کند توضیح بدهد «از این‌جا نبودن» یعنی چه. اما زیر این ظاهر ساده، چند لایه مهم وجود دارد، لایه زبان: اینو مدام زبان را زیر سؤال می‌برد؛ این‌که چطور صدا تبدیل به معنا می‌شود، چطور کلمه‌ای مثل «خانه» می‌تواند هم‌زمان هم آشنا و هم بیگانه باشد. شخصیت نمایش، وسط جمله‌ها می‌ایستد، به خود حرف زدن نگاه می‌کند، و همین نگاه، تماشاگر را هم وادار می‌کند به زبان خودش شک کند. لایه تنهایی و غربت: مرد نمایش، بی‌آن‌که نام کشورش را بگوید، از تجربه غربت حرف می‌زند؛ از این‌که «اینجا» و «آنجا» چطور در ذهن آدم جابه‌جا می‌شوند، از این‌که خانه گاهی فقط یک خاطره است، یک بوی قدیمی، یک مراسم عجیب، یک شوخی خانوادگی. تنهایی او، تنهایی یک مهاجر است، اما در سطحی عمیق‌تر، تنهایی هر انسانی است که بین گذشته و حال، بین مبدأ و مقصد، معلق مانده.لایه بدن و حضور: هرچند متن، مونولوگ است، اما بدن بازیگر در این نمایش، به‌اندازه ... دیدن ادامه ›› کلمات اهمیت دارد. مکث‌ها، قدم‌ها، نگاه‌ها، دست‌هایی که گاهی نمی‌دانند کجا قرار بگیرند، همه بخشی از روایت‌اند. اینو به ما یادآوری می‌کند که غربت فقط در زبان نیست؛ در بدن هم هست، در نحوه راه رفتن، نشستن، نگاه کردن به دیگران...

با درود و احترام به جامعه تئاتری ایران، هنرمندان، منتقدان و مخاطبان فرهیخته تیوال؛ این یادداشت تلاشی برای گفت‌وگو با شما درباره جهانی که اندا والش در «مسترمن» می‌سازد است، جهانی که من تنها یکی از خوانندگان و بازآفرینان آن هستم.

اندا والش، نمایشنامه‌نویس ایرلندی، در آثارش جهان را نه از بیرون، بلکه از درون ذهن شخصیت‌ها می‌سازد. او استاد خلق فضاهای بسته، ذهن‌های آشفته، و ایمان‌هایی است که میان تقدس و جنون در نوسان‌اند. «مسترمن» یکی از شخصی‌ترین و تکان‌دهنده‌ترین آثار اوست؛ روایتی از مردی که میان ایمان، عشق، گناه و هذیان گرفتار شده است. والش در این نمایش، زبان را به ابزار اصلی روایت تبدیل می‌کند. دیالوگ‌ها موج‌وار، تند، بریده و پر از تکرارند؛ تکرارهایی که نه ضعف، بلکه معماری ذهنی شخصیت را می‌سازند. جهان «مسترمن» جهانی است که در آن حقیقت دیر اعتراف می‌شود و عشق‌ها نیمه‌تمام می‌مانند. توماس، شخصیت اصلی نمایش، مردی است که ایمان را همچون سلاح و همچون زخم حمل می‌کند. او در شهری کوچک، میان صداهای درونی، خاطرات، گناه و میل به رستگاری، جهانی برای خود می‌سازد؛ جهانی که گاهی مقدس است و گاهی هولناک. در زیرلایه‌های اثر، پرسش‌های مهمی نهفته است:
آیا ایمان بدون عشق معنا دارد؟
آیا حقیقت وقتی دیر اعتراف می‌شود، هنوز حقیقت است؟
آیا انسان می‌تواند از ذهن خودش نجات پیدا کند؟
این پرسش‌ها، ستون‌های اصلی جهان‌بینی نمایش ... دیدن ادامه ›› هستند.
به‌عنوان کارگردان، تلاش من این بوده که به جهان اندا والش وفادار بمانم، اما در عین حال، خوانش شخصی خود را نیز وارد اثر کنم. «مسترمن» نمایشی نیست که بتوان آن را صرفاً اجرا کرد؛ باید آن را زیست.