سارا کنعانی

هنرساز نویسنده/ روزنامه‌نگار

اول که اسم نمایش رو در تیوال دیدم خیال کردم اثر ادوارد آلبی روی صحنه اومده «رویای امریکایی». اون موقع به اسم نویسنده در برگه تیوال دقت نکردم.
بعد تا وارد سالن شدم با دیدن مجسمه‌های شیشه‌ای روی میز فهمیدم باید با «باغ وحش شیشه‌ای» مواجه بشم.
علی الحساب برام سواله چرا اسم رو عوض کردید
و اگر قرار به تعویض اسم بود، چرا اسمی که یه نمایشنامه‌نویس دیگه «آلبی»، گذاشته روی کارش؟

یک دعوت ساده مثلِ «بیا برای هم یک اسم انتخاب کنیم»
سارا کنعانی

اریک ایمانوئل اشمیت که اتفاقا او را بیشتر به عنوان نمایشنامه‌نویس می‌شناسیم تا نویسنده داستان، رمانی دارد به اسم «آدولف.ه. دو زندگی» (منتشر شده در سال 2001) که ترکیبی از خیال و واقعیت است. نویسنده یک فصل در میان، زندگی تاریخی هیتلر واقعی و هیتلر خیالی را مرور می‌کند که اولی همان دیکتاتوری است که می‌شناسیم و دومی در آکادمی هنر پذیرفته می‌شود و مسیر نقاش شدن را در پیش می‌گیرد. با دیدن نمایش «بیا برای هم یک اسم انتخاب کنیم» اثری با طراحی و کارگردانی خسرو نقیبی، یاد آن کتاب افتادم؛ چون بزنگاه‌ها برای آن‌که مهم و سرنوشت‌ساز باشند، الزاما نباید ابعاد تاریخی و جهانی به خود بگیرند و اصلا از کجا معلوم؟ شاید بسیاری از اتفاقات مشهور این دنیا زمانی رقم خورده باشد که یک انسان گمنام و هرگز یاد نشده در کتاب‌های تاریخ، در نقطه مهمی از کل فرایند، تصمیمی گرفت و قدمی برداشت و اثری گذاشت و پیامی رساند و مواردی از این دست.
نمایشی که این روزها در سالنی از عمارت هما روی صحنه است نیز مثل همان کتاب اشمیت، مخاطب را به فکر فرو می‌برد تا بار دیگر چنین سوالاتی را در ذهن مرور کند: ماندن یا رفتن؟ رسیدن به رویای شخصی یا باقی ماندن در یک عاشقانه‌ی دو نفره؟ تجربه طعم تلخ دلتنگی برای یار یا حسرت فراموشی یک ایده؟ این سوالات ... دیدن ادامه ›› به قدری ملموس و همه‌شمول است که بازیگران هر کدام یکی دوبار دیوار چهارم را می‌شکنند و با خروج از قالب نقش خود، مستقیم با مخاطب وارد گفت‌وگو شده و نظر آن‌ها را جویا می‌شوند و این اتفاق، نه تنها ذهن تماشاگر را مشوش نمی‌کند، بلکه او را نسبت به کشف آخر داستان، کنجکاوتر می‌سازد. او در حال تماشای دو نسخه از دو شخصیت مرد و زن است؛ مردی که می‌ماند، مردی که می‌رود، زنی که در جست‌وجوی رویاست، زنی که آرزوی خود را فراموش می‌کند. و در نهایت؛ شادی و حال خوب از آن کیست؟ این سوال می‌تواند به عدد صندلی‌های سالن نمایش، پاسخ متفاوت و متعدد داشته باشد، چراکه تعریف خوشبختی، تماشاگر به تماشاگر با هم فرق دارد.
تماشای این اثر را مخصوصا به کسانی که در مقاطع بالای آکادمیک در حال تحصیل در رشته‌هایی همچون جامعه‌شناسی، روانشناسی و ... هستند، توصیه می‌کنم؛ به‌ویژه در همین روزهای پساجنگ که مفهوم «مهاجرت» از نو پررنگ شده و روی پیراهنِ «انتخاب» پالتوی ضخیمی به نام «جبر» هم پوشیده است.

«غرب غمگین» یا زوال تمام دایره؟
سارا کنعانی
هرچند مخاطب ایرانی و چه بسا جهانی مارتین مک‌دونا را با «مرد بالشی» به خاطر می‌آورد اما طرفداران نمایشنامه‌های شخصیت‌محور و پاگرفته از مفاهیم روانشناسی به خوبی می‌دانند که او بیشتر از اینکه بلد باشد طنز سیاه بنویسد، می‌تواند از دل رابطه‌های گسست‌ناپذیر اجتماعی (مثل رابطه اعضای خانواده با یکدیگر) دراما بیرون بکشد و بعد سوار بر آنها، حرف اصلی خودش را بزند.
در متن «غرب غمزده» هم که البته این روزها با عنوان «غرب غمگین» روی صحنه ناظرزاده شاهد هستیم. رابطه‌ی سمی دو برادر روایت می‌شود که سعی شده در جریان معاشرت با یک پدر روحانی و یک دخترک جوان آراسته به احساسات لطیف، کمی از سیاهی (شاید هم خاکستری) فاصله بگیرد و به سفیدی بگراید اما این تغییر از اساس، امریست ناممکن؛ چراکه آدم‌‎ها هنوز از کینه‎های قدیمی دور عبور نکرده‌اند و اگر فرصت انتقام دست بدهد تا برادرکشی هم پیش می‌روند. البته این تنها لایه‌ی سطحی قصه است، وقتی دقیق‌تر می‌نگری در زیرمتن و عمق داستان به فلسفه‌ای پی می‌بری که قرار بوده روی شانه‌های مرد کشیش (پدر ولش) عیان شود؛ فلسفه‌ای که در تلاش است هنوز به جهان امیدوار باشد، هنوز آدم‌ها را به نیکی دعوت کند و هنوز دنبال معنا برای پوچی آن بگردد و البته که دست آخر نیز به همان سرنوشت تلخ غالب صاحبان نگرش‌های متفاوت دچار می‌شود و بعد، مرتکب آن گناه بزرگ نابخشودنی؛ ... دیدن ادامه ›› تمنای عدم.
«غرب غمگین» اولین تجربه کارگردانی فواد خراباتی محسوب می‌شود، هرچند که کوله‌باری از تجربه‌ی او در دستیاری کارگردان و اجرای طرح به خوبی در این اثر پدیدار شده و ابدا احساس نمی‌کنیم با یک هنرمند کار اولی مواجه هستیم. متن نیز توسط خسرو نقیبی (فیلمنامه‌نویس و دراماتورژ) و به‌آفرید غفاریان(بازیگر اثر) از نو ترجمه شده و به نظر می‌رسد همه چیز از پایه برای همین نمایش پی‌ریزی شده است؛ دیالوگ‌ها در مقایسه با سه ترجمه موجود در بازار تئاتری‌تر و ملموس‌تر است، هرچند که به دلیل حجم بالای سانسور (در صحنه‌های مستی شخصیت‌ها) آهی از نهاد تماشاگر بلند می‌شود و او در لحظاتی به خوبی متوجه دست‌بسته بودن کل گروه و بروز نقص‌های در اجراست. اساسا وقتی دو شخصیت لاابالی (کلمن و ولین) داریم، رسیدن به صحنه‌های سیاه‌مستی آنها یک انتظار طبیعی است، چه بسا بخشی از روند داستان و شخصیت‌پردازی نیز قرار بوده در چنین لحظاتی رقم بخورد، اما ... ؟ گویا قوانین موجود در ایران حتی از مخاطب ایرانی هم نسبت به دیگران مخاطبان تئاتر جهان یک «تئاتربین حرفه‌ای‌تر» می‌سازد، به این معنی که او باید نادیده‌ها و ناشنیده‌های روی صحنه را «حدس بزند» و به ادامه‌ی تماشا بپردازد و همین موضوع سختی کار همه اعضای تیم مخصوصا آوا فیاض، تهیه‌کننده اثر را مشخص می‌سازد.
ما شاهد یک نمایش رئال هستیم ولی این واقع‌گرایی در طراحی صحنه نمود نیافته. دیوارها به شکل بارزی کج و شیب‌دار ساخته شده تا ذهن را به پریشان‌احوالی ساکنان آن هدایت کند. داستان نمایش در همان سال نگارش اثر یعنی 1997 می‌گذرد اما روستای ایرلندی کوچک محل زندگی شخصیت‌ها (لی‌نین) تأثیرات زیستن در یک محیط کوچک پیش از رواج عمومی اینترنت را به نمایش می‌گذارد؛ آدم‌ها یکدیگر را می‌شناسند، درباره‌ی هم نظرات قضاوت‌گرانه بیان می‌کنند، با یکدیگر دادوستد دارند و البته هنوز باورهای سنتی یک ارزش محسوب می‌شود و برای مثال، گریلین به شوخی می‌گوید باردار شده تا سر به سر کشیش بگذارد. جهان زیبایی که پدر ولش به دنبال آن است و به خاطر ناتوانی در ساختنش سرخورده شده، حتی در این روستای غیرمدرن و دور از شهر هم پا نگرفته است؛ آیا مک‌دونا می‌خواسته با بازتاباندن این تصویر، تئوری نا امیدیش را از جهان تکرار کند؟ او حتی از باخت تاریخی تیم فوتبال ایرلند از هلند در اکتبر 1997 (که مانع از صعود به جام جهانی 2002 شد) هم یاد می‌کند تا به این ترتیب هم یک بُعد زمانی به نمایشنامه داده باشد و هم یک نا امیدی و غصه جمعی و آشنا را به جهان اثرش اضافه کند؛ انگار که پدر ولش هم درست شبیه آن هوادار فوتبالی است که سه تا گل از رقیب خورده و حالا هیچ چیز آرام‌اش نمی‌کند الا اینکه خود را به قعر دریاچه بیاندازد و فراموش کند که کشیش کاتولیک نمی‌تواند معشوق یک دخترک زیبا باشد، آن هم دخترکی که ساقی روستا شده و به جوانان، آت و آشغال می‌فروشد!

چیزی که در این نمایش جلب توجه می‌کنه، اینه که با 12 تا کاراکتر مواجهیم و همه چیز بر مبنای دیالوگ‌های چکشی پیش میره اما همگی به خوبی از عهده کار خودشون برمیان و شاهد بازی دزدی نیستیم. هیچ دیالوگی هم نیست که شنیده نشه
و در نهایت
بدیهیه که بازیگر نقش خانوم مدیر جلسه یه جور دیگه‌ای به دلم نشسته؛ نه برای اینکه رفیقمه. برای اینکه شاهدم با چه مهارتی، با چه جسارتی تونست خودش رو به این اجرا برسونه
و بدرخشه
و ... بدرخشه مثل اسمش: ستاره
ستاره بلادی

نگاهی به نمایش جنون محض
شرح یک دیوانگی به هنجار
سارا کنعانی / چاپ شده در روزنامه اعتماد مورخ 13 تیر 1401


در زمانه‌ای به سر می‌بریم که اگر شغل کسی را سوال کنند و شخص، مشغول به هنر تئاتر باشد، با سینه‌ای رو به جلو و سری بلند پاسخ می‌دهد و بابت حرفه‌ای که دارد برای خودش اعتبار، سواد، جایگاه اجتماعی و منزلت و صد البته محبوبیت را انتظار دارد. با این حال، هنوز نه بسیاری از مردم و نه بسیاری از هنرجویانی که به این پیشه قدم گذاشته‌اند، نمی‌دانند که اصل هنر تئاتر چیست و چرا مادر کل هنرهای نمایشی لقب گرفته و اصلا چرا مردم به کسانی که تصمیم می‌گیرند به آن به عنوان مشغولیت اول زندگیشان نگاه کنند، به چشم دیوانه می‌نگرند؟ موضوع فقط مادیات نیست؛ تئاتر، جسم و جان بازیگر را توأمان به تصرف خود ... دیدن ادامه ›› در می‌آورد.

نمایشنامه «جنون محض» که همان «جنون تئاتر» است، در آخرین سالهای قرن بیستم به قلم مایکل فراین در فضای فرهنگی حاکم بر بریتانیا نوشته شده اما چه چیز باعث می‌شود بتوان آن را در سالنی در تهران به صحنه آورد و از بابت برقرار شدن ارتباط مخاطب هم خاطرجمع بود؟ پاسخ، چیزی به جز جهانی بودن ذات هنر تئاتر نیست. آرتیست‌ها در همه جای جهان، یک جور دیوانه‌اند. شاید شما بگویید هر امری که به صورت حرفه‌ای دنبال می‌شود، با نوعی خروج از جریان عادی زندگی و دیوانگی همراه است و مثلا یک ورزشکار دونده هم با هر روز چند کیلومتر دویدن نوعی از جنون را به زیست خود وارد کرده، اما در پاسخ به این سخن باید گفت آن دونده صرفا روی زمین خط کشی شده است که مشغول عشق خود می‌شود اما یک بازیگر چطور؟ آن هم یک بازیگر تئاتر که اول باید برای فهم نقش بدود، دوم برای طراحی شکل اجرای آن، و سوم و چهارم و پنجم و سی‌ام برای شب به شب، زنده کردن آن کاراکتر روی صحنه؛ چراکه ممکن است مخاطبان سالن، امشب بنای تشویق کردن بگذارند و شب دیگر روی دور مسخره کردن و خنده‌های استرس‌زا بیفتند. شوخی نیست ... باید کنترل عمیقی بر روحیه داشت و تسلیم شرایط غیرقابل پیش‌بینی نشد.

نمایشی که این شب‌ها به کوشش کوشک جلالی و تیم او بر صحنه رفته، فرامتن بسیاری دارد که به شکل عجیبی با اصل آن هماهنگ است. کار در سالنی به صحنه رفته که قبلا سینما بوده و به تازگی به سالن تئاتر، تغییر کاربری داده است. هنگام اجرا شما عبور متروی شهری را زیر پایتان حس می‌کنید و در عین حال که بابت اضافه شدن یک سالن نمایش به بضاعت تئاتر کشور خوشحالید، از این همه انزوا و مظلومیت دلتان می‌گیرد، کما اینکه در این روزگار به سختی می‌توان تمامی حدودا دویست صندلی سالن را پر کرد.

روی صحنه شاهد چه چیز هستیم؟ پشت و روی یک اثر نمایشی. در میانه‌ی کار، صحنه می‌چرخد و ما می‌بینیم در آنسوی ماجرایی که در نخستین دقایق تماشا کردیم، چه بلبشوهایی که در کار نبوده! از جنجال و جر و بحث میان بازیگران گرفته تا پیچیدگی روابطی که با یکدیگر دارند. قصه‌ی نمایشنامه‌ای که در دل این نمایش جریان دارد، درباره یک خانه بزرگ است که زن و مرد صاحب آن برای فرار از مالیات، اینطور القا کرده‌اند که آنجا را به مقصد یک سفر ترک کرده‌اند و در این میان، آن خانه تبدیل شده به محل استراحت و خوش‌گذرانی خارج از قرارداد مستخدم خانه، مکانی برای شیطنت بنگاه‌دار ملکی با دوست‎دخترش و مواردی از این دست؛ گویا هر کسی با حضور در این خانه به دنبال اهداف شخصی خودش باشد، چه تصویر آشنایی، به خصوص وقتی مالکان خانه برمی‌گردند و در عین حال که خودشان در صدد فرار از قانون بوده‌اند، دیگران را به خاطر تخطی‌های خرده‌ریز، سرزنش می‌کنند! و همچنان چه فضای قابل درک و چه معانی آشنایی!

آن جست و خیز نفس‌گیری که از تیم بازیگران شاهد هستیم و آن جان به لب رسیدنی که پیش چشم‌هایمان اتفاق می‌افتد، صورت عینی یک عشق است، عشق به تئاتر که اصلا بیراه نیست اگر به جنون تشبیه شود، یک جنون محض.

این یک کم‌لطفی آشکار در حق نمایش «بک تو بلک» است که بخواهیم آن را در ردیف و گروهی خاص بگنجانیم و برچسب اجتماعی یا سیاسی بودن، عاشقانه یا خانوادگی ... دیدن ادامه ›› بودن و مواردی دیگر از این دست را بر پیشانی‌اش بچسبانیم. نمایشی که سجاد افشاریان این شب‌ها روی صحنه می‌برد، در یک کلام «دعوت به خویشتن» است.
انسان و رنج انسان بودن، همان آوازیست که علی (تنها کاراکتر عینیت یافته‌ی نمایش) به اتفاق حیدر، رفیق صمیمی‌اش و سورمه، دختری که دوستش دارد، سر می‌دهد و مخاطب را هم مجاب می‌کند که با او ضرب بگیرند، ضرباهنگی به نام سکوت و تأمل.
حقیقتی که اثر از آن سخن می‌گوید به قدری بغرنج است که ذهن ما را از بعضی سوالات رها می‌کند و از دقیقه‌ای به بعد، دیگر برایمان مهم نیست که بدانیم جرم علی چیست و چرا به زندان افتاده است؟ ما فهمیده‌ایم که او به عنوان یک هنرمند جستجوگر، موضع انفعال را کنار زده و به تاوان همین کنشگری، در بند افتاده است؛ بندی که در روساخت این نمایش رئال، احتمالا اتاقکی در جایى است اما اگر دقیق‌تر بنگریم بزرگی آن را به مساحت کل جهان می‌بینیم و چه بسا خودمان را هم یک زندانی به حساب بیاوریم.
بازنده بودن چه معنایی دارد الا اینکه عمری را پشت سر بگذاریم و ناگهان چشم باز کنیم و ببینیم حتی یک رفیق امن در زندگی‌مان نداشته‌ایم؟ عبارت «بازنده بودن» می‌تواند هزاران مصداق در شهر ما داشته باشد؛ کافیست در خیابان‌ها راه بروید و کسانی را ببینید که رقصیدن در حاشیه‌ی اتوبان در شب جشن عروسی را سبکسری می‌پندارند و یا اینکه حاضر نیستند برای ملاقات کسی که دوستش دارند، پول قرض کنند و در نقش شاگرد کلاس خصوصی او ظاهر شوند!
علی نمی‌تواند زندانی بازنده‌ی نمایش «بک تو بلک» باشد؛ او نماد کسی‌ست که تمام‌قد زندگی را در آغوش گرفته است، نشان به این نشان که در مهلت مرخصی کوتاه مدت خود از زندان، جشن ازدواجش را برگزار می‌کند و بعد در لباس دامادی، دست عروس را می‌گیرد و به دل جاده‌ای می‌زند که معلوم نیست مقصدش کجاست، آن هم بدون گوشی موبایل. هر جمله یا حرکتی که در طول نمایش به سمع و بصر مخاطب می‌رسد با فلسفه‌ای مشخص در اثر گنجانده شده است، حتی همین جا گذاشتن موبایل به عنوان مظهر مدرنیته و عامل اعتیاد بشر مدرن و یا به عبارت دقیق‌تر: زندان‌بان وقت ارزشمند او.
«بک تو بلک» یک قدرت‌نمایی آشکار برای بدن و بیان بازیگرانش است که تنها با یک چهارپایه و یک سیگار و دو صدا و یک آدم، یک ساعت و ده دقیقه هوش و حواس تماشاگر را محبوس می‌کنند اما همان دلیلی نیست که نگارنده بخواهد با استناد به آن کسی را به تماشا دعوت کند؛ بلکه این نمایش را باید دید، تنها به این علت که انسان را به یک جست و جو دعوت می‌کند: یافتن قفس‌های نامرئی روزگار خود و تلاش برای بیرون جستن از آن.

«سوختن» از هر نظر شما را غافلگیر می‌کند. از همان ابتدا که شمایل یک #کلیسا را روی صحنه می‌بینی، تا می‌خواهی حدس بزنی با چه فضای سنگین و کلاسیکی ... دیدن ادامه ›› روبه رو هستی، مری با لباس‌های مدرن امروزی‌اش (که در کوچه و خیابان هم زیاد دیده‌ایم) ظاهر می‌شود و در ادامه تا می‌خواهی ایراد بگیری که این برگ‌های سبز بافته شده روی پاپوش و کلاه دخترک به چه معناست، می‌فهمی که فضا خیلی اندیشمندانه‌تر از این گیر دادن‌های سطحی‌ست و عنصر به عنصر این اجرا، دلیل دارد و بهانه‌ای.
قصه قصه‌ی عشق است! همینقدر تکراری، همینقدر بدیع، همانقدر لذت‌بخش. مگر می‌شود نشان دادن دلدادگی یک دخترک پزشک تجربی آشنا به خاصیت گیاهان کوهی، به یک پدر جوان کلیسا خالی از خلاقیت باشد؟ جای‌تان خالی، ما روی صحنه ناظرزاده‌ی ایرانشهر، هم آغوش را دیدیم و هم بوسه را، بدون اینکه ذره‌ای از مقررات جمهوری اسلامی ایران تخطی صورت گرفته باشد؛ تئاتر مگر چیزی غیر از خلاقیت در اوج محدودیت است؟
و اما اندیشه‌ورزی حاکم بر کل نمایش! این محتوا به قدری در تاریخ و ادبیات ملل مختلف ریشه دارد که برای مرور آن به سختی زیادی نمی‌افتی. مگر کدام سرزمین است که از خودخداپنداری‌های سران قدرت، قربانی نشده باشد؟ هرچند که قدمت آنچه متن، در پی گفتن آن است به صدها سال قبل می‌رسد اما رنج جاری در آن را تا همین چند روز قبل هم به خصمانه‌ترین شکل‌ها در همین کشور شاهد بودیم.
مخلص کلام آن که تا فرصت هست، این #تماشا را از دست ندهید.
#نمایش_سوختن