عقیل بهرامی

هنرساز فعال هنری

زایش زیبایی از تبار رنج و خون
نگاهی به نمایش «شوری» به نویسندگی و کارگردانی علی صفری

تماشای یک مونولوگ حدوداً ۵۰ دقیقه‌ایِ بدون وقفه (Non-stop)، همواره محکی جدی برای عیار سه عنصر کلیدی است: متن، کارگردانی و بازیگری. رفتن به سراغ فرم تک‌گوییِ پیوسته، پیش و بیش از هر چیز نیازمند «قلاب رواییِ نو» و گیرایی است که بتواند تماشاگر را در صندلی میخکوب نگه دارد؛ اتفاقی که در نمایش «شوری» به شکلی هوشمندانه محقق شده است.


۱. متن، جهان‌سازی و قوانین دراماتیک: امضای متمایز نویسنده
علی صفری در مقام نویسنده، جهان فکری گسترده‌ای دارد؛ او وام‌دار غنیِ ادبیات و ... دیدن ادامه ›› سینماست و آرشیو پربار ذهنی‌اش به روانیِ قلمش و نگارش دیالوگ‌های ضربه‌زننده کمک شایانی کرده است.

اما یکی از ویژگی‌های بارز و جالب توجه او که در آثار قبلی‌اش نیز ردپای آن دیده می‌شود و در «شوری» به پختگی رسیده، تواناییِ خلق یک جهان منسجم، تعیین قوانین درونی آن و زیستن بازیگر در آن بستر است؛ کاری بس دشوار که نویسنده و کارگردان موفق می‌شود مخاطب را هم‌سفر این جهان تازه کرده و او را با تمامی قوانین و الزامات عجیب آن همراه و پذیرای آن سازد. این خودارجاعی و استمرار در ساخت جهان‌های ذهنی مستقل، به آثار صفری هویت و شناسنامه‌ای محکم می‌بخشد.

همچنین نقطه درخشان دیگر متن، خودارجاعی هوشمندانه اوست؛ اینکه یک نویسنده بتواند بدون خودنمایی یا افتادن در دام تکرار، به کارهای پیشین خود پل بزند و جهان دراماتیک خود را گسترش دهد، جسارت و ظرافتی می‌طلبد که در کارهای بزرگان ادبیات نمایشی و مولفین سینمایی سراغ داریم.

۲. موسیقی و طراحی صدا: ریسک بزرگ و نشسته بر دل
یکی از ارکان تاثیرگذار نمایش، استفاده درست و به‌اندازه از موسیقی و افکت‌هاست. ورود عناصر صوتی به این شکل و با این حجم از ظرافت در یک اجرای مونولوگ، همواره ریسک بزرگی محسوب می‌شود؛ چرا که خط باریک میان همراهی با اثر و مزاحمت صوتی بسیار شکننده است. اما در «شوری»، موسیقی و افکت‌ها با هوشمندی کامل در خدمت ضرب‌آهنگ درام قرار گرفته و بسیار دل‌نشین و به‌جا روی صحنه نشسته است.


۳. کارگردانی، طراحی صحنه و میزانسن: ترجمه آشوب ذهن به تصویر
طراحی صحنه نمایش به دور از هرگونه زیاده‌گویی و شلوغیِ بیهوده است؛ با این حال، دقیقاً ترجمان آشوب، تشویش و شلوغی ذهن کاراکتر است.

میزانسن‌ها طوری چیده شده‌اند که به ریتم اجرا تپش مداوم بدهند؛ صحنه به نحوی مدیریت می‌شود که در طول این ۵۰ دقیقه بی‌وقفه و تک‌نفره، تماشاگر لحظه‌ای مجال نگاه کردن به ساعت یا چرخش چشم به اطراف را پیدا نمی‌کند. این توانایی در حفظ فوکوس کامل مخاطب روی یک نقطه متمرکز، گواه کارگردانی دقیق و میزانسن‌های سنجیده کار است.

۴. سالن هامون؛ فضایی خوش‌حس و استاندارد برای تئاتر
نباید از نقش مکان اجرا غافل شد. «سالن هامون» به گمان من یکی از پرحس‌و‌حال‌ترین، گیراترین و استانداردترین سالن‌های نمایشی تهران است؛ فضایی ترتمیز و باکیفیت که تماشای تئاتر در آن لذت مضاعفی دارد و میزبان شایسته‌ای برای این اثر بوده است.


۵. بازیگری، تعهد و ریاضت؛ وقتی صحنه تجلی ایثار می‌شود
بازیگری در «شوری» کاری بس دشوار، خشن و پروسه‌ای نفس‌گیر است. حرکت مدام میان لایه‌های درونی و فوران‌های بیرونی، و عبور از پاساژهای حسی متعدد در زمانی فشرده، نیازمند تسلطی کامل بر تکنیک و تمرکز حسی است.

در شبی که به تماشای نمایش نشستم، رخدادی پیش آمد که عیار راستین بازیگریِ تئاتر را عیان کرد: در لحظه بازی فیزیکی با سطل آهنی، دست بازیگر به سختی برید و غرق خون شد؛ خونریزی چنان عیان بود که در هر قاب دیگری جریان بازی را متوقف می‌کرد. اما بازیگر با تعهدی تحسین‌برانگیز چنان تن به خون و صحنه سپرد و بدون کوچک‌ترین گسست حسی نقش را ادامه داد که مرز میان واقعه و بازی برای تماشاچی محو شد.

در سینما چنین لحظاتی ضبط و جاودانه می‌شوند و تیتر رسانه‌ها می‌گردند؛ اما افسوس و دریغِ تئاتر همین است: لحظه‌ای که خلق می‌شود، خون می‌ریزد، زیبایی می‌آفریند و با فرود پرده، تنها در حافظه سالن و حاضران محو می‌شود؛ هرچند شکوه تئاتر در همین زوال‌پذیری و اصالتِ لحظه است. هدایت و بازیگردانی این شیوه خشن و پرفشار، تجربه‌ای است که هر بازیگر جدی و دغدغه‌مند، آرزوی محک خوردن در آن را دارد.

تهیه‌کنندگی و همدلی گروهی
پیش بردن چنین آثار سخت، تجربی و پُراسترسی، بدون یک تهیه‌کننده جسور و کاربلد ناممکن است. تهیه‌کنندگی مریم کشفی و مجری طرحی خانم رها حاجی زینل در این اثر، نشان از درک درست ایشان از تولید تئاتر مستقل و جدی دارد؛ حمایتی که بستر مناسب را برای شکل‌گیری این دغدغه‌ها فراهم کرده است.

کلام آخر؛ درسی برای رهروان راستین بازیگری
این اجرا بیش از هر چیز، یک کلاس درس عینی برای هنرجویان و نسل تازه بازیگری است؛ برای کسانی که تصور می‌کنند بازیگری میان‌بری برای شهرت زودهنگام و پله‌های ترقی آسانسوری است. «شوری» شهادت می‌دهد که بازیگری جز ریاضت نیست؛ هنر رنج است، درد است و پایداری. و چه شگفت‌انگیز که درست از دل همین درد و رنج است که زیبایی خالص زاده می‌شود و جلوی چشم تماشاگر بر صحنه فرود می‌آید؛ درست همان لحظه‌ای که یک «اثر» حقیقتاً خلق می‌شود.

به همه اعضای گروه خداقوت می‌گویم؛ کار سختی را پیش بردید، اما به درستی و از روی دل و جان به سرانجامش رساندید.

برای سومین بار رفتم «ایفل» رو دیدم. شاید خودم هم نمی‌دونم چرا دوباره و دوباره... ولی یه چیزی توی این نمایش هست که ولم نمی‌کنه. شاید یه گوشه‌ای از خودمه که هنوز جرأت نکردم برهنه‌ش کنم. هر بار که توی سالن می‌شینم، حس می‌کنم دارم یه سفر درونی رو شروع می‌کنم؛ سفری که از دل نمایش رد می‌شه و یه‌جورایی برمی‌گرده توی من.

توی نمایش یه سفری در جریانه، بین موندن و رفتن، بین ریشه و بی‌جایی. رها حاجی‌زینل و آوا گنجی این مسیر رو با تمام وجودشون زندگی می‌کنن، نه فقط بازی. حاجی‌زینل اون‌قدر بی‌پروا خودش رو وسط می‌ذاره که انگار داره یه تیکه از درونش رو می‌کَنه و جلوی چشم‌مون می‌ذاره. گنجی با اون سکوت و نگاه دقیقش یه جور تعادل ایجاد می‌کنه، یه آرامش حساب‌شده وسط طوفان. این دو تا با هم کاری می‌کنن که دیگه تماشاگر بیرون نمونه.

تماشای «ایفل» برای من یعنی روبه‌رو شدن با یه برهنگی وجودی. جایی که دیگه چیزی برای پنهون شدن نداری. این برون‌ریزی بی‌پروا، هم زیباست و هم ترسناک. مخصوصاً توی دنیای امروز که همه‌چی خلاصه شده توی نمایشِ ظاهرها، توی رسانه‌هایی که از ما فقط نقاب می‌خوان. شاید برای همینه که این صداقت، این بی‌پناهی، تا این حد تکانم می‌ده.

یه لحظه با خودم فکر کردم: می‌گن تا وقتی آدم‌ها به یه موفقیت بزرگ نرسن، داستانشون برای کسی مهم نیست. ولی این جمله چقدر ... دیدن ادامه ›› اشتباهه. بله، توی دنیای پر فریاد امروز، شاید فقط صدای بلند شنیده بشه، اما مگه می‌شه تجربه رو ندید؟ مگه می‌شه رنج، جسارت و راست‌گویی رو بی‌اهمیت دونست؟

شاید مواجهه با این نمایش و فکر کردن به اون حجم بزرگی که روی ذهنم سنگینی می‌کنه، برای اینه که شاید... شاید فراموشش کنم. ولی نمی‌شه.
حالا که این هفته، هفته‌ی پایانی اجراست، یه حس عجیبی دارم. دلم می‌خواد دوباره برم، یه دیدار دیگه داشته باشم؛ یه خلوت تاریک با خودم، یه نگاه دوباره به اون آینه‌ای که وسط صحنه است و هر بار منِ دیگه‌ای رو نشونم می‌ده. راستش... دلم برای این مواجهه تنگ می‌شه.

همیشه از تماشای نمایش های این گروه لذت بردم
این بار هم در افتتاحیه این نمایش حضور خواهم داشت و بی شک شاهد یک اثر با سواد و لذتبخش دیگر خواهم بود.
حتما بعد از تماشای این تماشای تجربه خودم رو با شما عزیزان تیوالی به اشتراک خواهم گذاشت.

تئاتر زنده است. این جمله را با تمام باورم می‌نویسم، نه از سر تعارف، نه برای خوش‌آمد کسی، بلکه بر پایه‌ی تجربه‌ای که امشب پیش در عمارت هما، سالن یک داشتم؛ تجربه‌ای که هنوز در ذهنم جاری‌ست. نمایشی دیدم به نام «تلقین»، کاری از احسان دبیر و گروهی جوان از مشهد، که دقیقاً همان چیزی بود که باید در این روزها دیده و باور شود.

ساعت شش‌ونیم عصر، در سکوت و تاریکی ابتدایی سالن، هنوز کسی حرفی نزده بود که بدن‌ها شروع به حرف زدن کردند. نه خبری از دیالوگ بود، نه از روایت سنتی، اما چیزی در هوا بود که می‌جنبید. سکوتی که فریاد می‌کشید. از همان لحظه‌ی اول، بدن‌ها لرزیدند، حرکت کردند، ایستادند، شکستند، و تماشاگر را با خود به جهانی متفاوت بردند. جهانی که در آن، زبان بدن، نور، موسیقی، و طراحی صحنه، مشترکاً دست به خلق معنا زده بودند.

کارگردانی احسان دبیر، بدون تردید یکی از نقاط درخشان این اجرا بود. او نشان داد که می‌توان بدون بودجه‌ی عظیم، بدون دکورهای پرزرق‌وبرق یا بازیگران شناخته‌شده، نمایشی ساخت که تا عمق وجود تماشاگر نفوذ کند. میزانسن‌های او، ترکیب نور و حرکت، استفاده‌ی خلاقانه از چند جعبه‌ی مستطیلی ساده، همه و همه حکایت از ذهنی دارد که فرم را نه برای فرم، بلکه برای انتقال معنا می‌فهمد. این جعبه‌ها گاهی تخت بودند، گاهی دیوار، گاهی سکوی فرار، و گاهی تابوت. طراحی ... دیدن ادامه ›› صحنه، مینیمال و به‌غایت مؤثر، تمام بار فضاسازی را به دوش می‌کشید و موفق هم بود.

بازیگرانی که روی صحنه بودند، بدون آن‌که حتی یک کلمه بر زبان بیاورند، با بدن‌هایشان تمام احساس، دغدغه، رنج، امید و شورشان را منتقل کردند. این بدن‌ها خشک و فرمول‌زده نبودند؛ بلکه عاطفی، دقیق و هوشیار بودند. نمایش «تلقین» نمایشی بود از دل شور و تعهد، نه نمایش صرفاً فیزیکی؛ بلکه ترجمان بدن به زبان بیان.

و در کنار این تجربه‌ی ناب، نمی‌توان از نقش تأثیرگذار سام درخشانی عبور کرد. او نه‌فقط به‌عنوان تهیه‌کننده این نمایش، بلکه به‌عنوان کسی که عمارت هما را بنیان گذاشته و بستری فراهم کرده تا چنین گروه‌هایی امکان اجرا پیدا کنند، سهم بزرگی در رقم خوردن این تجربه دارد. حمایت‌های اجرایی و زیرساختی او از این پروژه، نشان‌دهنده‌ی درکی عمیق از مسئولیت فرهنگی‌ست. درخشانی با همراهی‌اش، فضا را برای دیده شدن نسلی تازه از تئاتری‌ها فراهم کرده، بی‌هیاهو و بدون تصنع. این حرکت، تحسین‌برانگیز و واجد ارزش واقعی‌ست.

«تلقین» نمایشی‌ست که هنرجویان بازیگری، دانشجویان کارگردانی و همه‌ی مخاطبان جدی تئاتر باید ببینند. نه‌فقط برای لذت بردن، بلکه برای یاد گرفتن. برای دیدن این‌که می‌شود با کم‌ترین امکانات، و بیش‌ترین تمرکز و خلاقیت، تئاتری ساخت که جان دارد، پیام دارد، و اثر می‌گذارد.

این یادداشت را با احترام برای تمام آن‌هایی می‌نویسم که هنوز به اجرای خالص، تمرین‌های سخت، و اجرای بی‌ادعا ایمان دارند. «تلقین» را ببینید. یک شب، ساعت شش‌ونیم، در عمارت هما. فقط یک اجرا نیست؛ یک یادآوری است: تئاتر زنده است، چون این نسل، زنده‌اش نگاه داشته‌اند.

جهانی از آینده؛ جایی که مردمان درکی از پایان ندارند

پایان رابطه، پایان زندگی، مرگ آگاهی، خود زندگی... هیچ‌کدام مفهومی ندارد.

امشب یکی از خاص‌ترین و تکان‌دهنده‌ترین تجربه‌های تئاتری‌م رو پشت سر گذاشتم؛ کنسرت-نمایشی با عنوان «ژن زامبی» به نویسندگی و کارگردانی حامد رحیمی نصر نمایشی که نه فقط اجرا، بلکه اندیشه‌ای فلسفی، تصویری گروتسک و سفری به آینده‌ای بی‌احساس ... دیدن ادامه ›› بود.

نمایش ما رو به دنیایی می‌برد پس از جنگ جهانی چهارم؛ جایی در دل آینده‌ای نامعلوم، جهانی که در آن مفاهیم پایه‌ای انسانی مثل مرگ، پایان رابطه یا حتی آگاهی، از بین رفته‌اند. مردمانی که هیچ تصوری از پایان ندارند؛ انگار در یک چرخه‌ی بی‌انتها، بی‌احساس، و بی‌سؤال زندگی می‌کنند.

انسان‌هایی که بر صحنه دیدیم، لباس‌هایی از مقوا بر تن داشتند؛ نمادی عینی از انسان‌هایی توخالی، مقوایی، بی‌هویت. شاید این مقوا، سمبل سادگی شکننده و فقدان جوهره باشد. موجوداتی که زمانی انسان بوده‌اند اما حالا چیزی از آن‌ها نمانده جز پوسته‌ای پر از منطق و خالی از دل.

نکته‌ی درخشان دیگر نمایش، نام‌گذاری شخصیت‌ها با علامت‌های ریاضی بود. این انتخاب، به‌وضوح دلالتی دارد بر غلبه منطق بر احساس، جایی که انسان‌ها به معادلاتی بی‌حس تبدیل شده‌اند. نه اسمی، نه گذشته‌ای، فقط نمادهایی در یک سیستم خشک و دقیق.

اما در دل این بی‌مرزی و بی‌احساسی، شخصیتی هست که تلاش می‌کند کسی را زنده کند؛ بی‌آنکه بداند مرگ چیست. این لحظه، از دل یک جهان غیرانسانی، جرقه‌ای از درد و انسان‌بودن را بیرون می‌کشد – اما بی‌پاسخ می‌ماند.

«ژن زامبی» نمایشی گروتسک بود، تلخ، پرتنش، اما درخشان. و آنچه این تلخی را قابل‌تحمل کرد، موسیقی نفس‌گیر و طراحی اجرایی خلاقانه‌اش بود. موسیقی‌هایی که مثل لایه‌ای لطیف، این دنیای سنگی و سخت را در خود می‌پیچیدند و فرصتی برای درنگ، تنفس و تفکر می‌دادند.

بازیگرها با تمام وجود اجرا کردند؛ دقیق، فیزیکی، و پرشور. اجراهایی که گاهی ترسناک بود، گاهی رنج‌آور، اما همیشه تأثیرگذار.

«ژن زامبی» نه فقط یک نمایش، بلکه آینه‌ای از آینده‌ست. جهانی که اگر مراقبش نباشیم، ممکنه خیلی زودتر از ۳۰۰۰ میلادی، به در خونه‌مون برسه...

نمایشی دلچسب و تیز اما با ادبیاتی فارغ از تکلف، ارجاعات سینمایی حل شده در نمایش بسیار برایم لذتبخش بود. اینکه قصه ای کاملا عمیق و پر از نکات فلسفی را اینگونه روان به تصویر بکشی کاری دشوار است. اینکه بازیگران اثر اینقدر در عین همرنگی در طراحی لباس کاملا متنوع از جنبه کارکتری کاملا رنگانگ است باز نکته ای جذاب است. کارگردانی اثر در عین سادگی کاملا پیچیده است و فراتر از آن متن درجه یک VAR است. بازیگران نمایش از جان و دل مایه می گذارند و بر صحنه تقریبا بی چیزی نگاه من مخاطب را تا آخرین لحظه بدون وقفه نگه داشتند. با آن ها خندیدم و به آن ها فکر کردم. حضور پر قدرت صدا بازیگر خانم از نکات مثبت این نمایش است. و در نهایت خدا قوت به همه گروه دوست داشتنی VAR
دوستدار شما عقیل بهرامی