پیمان شیرپور

هنرساز فرهنگ از نگاه من

«آدم‌ها، مکان‌ها، چیزها» برای من فقط نمایشِ اعتیاد نبود؛ بیشتر درباره‌ی آدمی بود که آن‌قدر نقش بازی کرده که دیگه نمی‌دونه بدون نقش، واقعاً کیه.

یکی از چیزهایی که خیلی توجهم رو گرفت این بود که اِما حتی اسم خودش رو هم ثابت نگه نمی‌داره؛ یک‌جا کسیه که می‌خواد فقط از مرکز ترک یه تأییدیه بگیره و برگرده سر کار. انگار هویت برایش چیزی نیست که «داشته باشه»، لباسیست که هر بار بسته به موقعیت می‌پوشه. و وقتی خودش می‌گه «وقتی نقش بازی نمی‌کنم وجود ندارم»، تازه می‌فهمی بازیگری برای این آدم فقط شغل نیست؛ تقریباً همون کاری رو براش می‌کنه که مواد می‌کنن: برای چند ساعت اجازه می‌ده خودش نباشه.

برای همین دعواش با روند درمان هم برای من خیلی جذاب بود. اِما مدام دنبال یک چیز واقعی، منطقی و قطعی می‌گرده؛ با «نیروی برتر» درگیره، با مفهوم تسلیم مشکل داره، همه‌چیز رو تحلیل می‌کنه و تقریباً برای هر چیزی استدلالی داره. ولی شاید مشکل دقیقاً همینه؛ اینکه ذهنش تبدیل شده به یکی از پیچیده‌ترین ابزارهای فرار از خودش. بعضی وقت‌ها آدم آن‌قدر خوب می‌تونه همه‌چیز رو توضیح بده که دیگه مجبور نباشه چیزی رو واقعاً حس کنه.

اسم نمایش هم برای من بعد از دیدنش معنای خیلی بیشتری پیدا کرد: «آدم‌ها، مکان‌ها و چیزها» همون چیزهایی‌ان که بیرون از مرکز درمان منتظر اِما ... دیدن ادامه ›› هستن؛ همون آدم‌ها، همون خانه، همون شهر، همون خاطره‌ها و همون موقعیت‌هایی که نمی‌شه تا ابد ازشون فرار کرد. ترک کردن مواد شاید یک مرحله باشه؛ ولی برگشتن به زندگی‌ای که باعث شده بود نتونی بدون مواد تحملش کنی، تازه بخش ترسناک ماجراست.

رابطه‌ی اِما با مادرش هم برای من از تلخ‌ترین قسمت‌های نمایش بود. مخصوصاً جایی که مادر شروع می‌کنه تمام شکست‌های گذشته‌اش رو ردیف کردن؛ دانشگاه‌هایی که نیمه‌کاره مونده، کارهایی که ادامه نداده، تصمیم‌هایی که عوض کرده. اونجا دیگه فقط با یک «معتاد» طرف نیستیم؛ با آدمی طرفیم که سال‌ها تصویر خودش رو از نگاه کسانی ساخته که دوستشون داشته. و همین باعث می‌شه برگشتن به خانه، لزوماً برگشتن به امنیت نباشه.

مرگ برادر هم برای من جالب بود چون نمایش خیلی راحت تبدیلش نمی‌کنه به جوابِ همه‌چیز. اِما خودش هم در برابر این مدل توضیح دادن مقاومت می‌کنه؛ اینکه یک اتفاق بد افتاده، پس حالا دلیل اعتیاد هم پیدا شد. انگار نمایش عمداً می‌گه آدم‌ها از این ساده‌تر نیستن.

اما شاید بخش موردعلاقه‌ی من، خودِ مفهوم بازیگری بود. صحنه برای اِما جاییه که همه‌چیز دستور داره: کجا بایسته، چی بگه، چه لباسی بپوشه، چه زمانی وارد و خارج بشه. می‌تونه یک درد رو صد بار بازی کنه، تمرینش کنه، بهترش کنه و آخر شب لباسش رو عوض کنه و بره. ولی زندگی واقعی این لطف رو نمی‌کنه. نه متن داره، نه کارگردان، نه تمرین قبلی.

برای همین اون «می‌خوام تمرین کنم» نزدیک پایان، برای من یکی از مهم‌ترین جمله‌های نمایش بود. شاید بهبودی برای اِما این نیست که یک روز ناگهان آدم جدیدی بشه؛ شاید فقط باید زندگی کردن بدون مواد، بدون نقش و بدون فرار رو هر روز تمرین کنه.

و حتی اون اعتراف «من سارا هستم، معتادم...» هم برام کمی دوپهلو بود. آیا بالاخره خودش رو پذیرفته؟ یا فقط یاد گرفته این بار نقشِ مناسبی رو برای سیستم درمان بازی کنه؟ شاید پاسخ قطعی نداشتنش دقیقاً چیزیه که پایان نمایش رو برای من جذاب کرد.

در مورد اجرا هم فکر می‌کنم چنین متنی اگر جهان ذهنی شخصیت اصلی درست ساخته نشه، خیلی راحت تبدیل به یک نمایش مستقیم درباره‌ی ترک اعتیاد می‌شه. برای همین کارگردانی معصومه بیگی، بازی‌ها و مخصوصاً استفاده از صحنه، نور، ویدئو و صدا برای من اهمیت زیادی داشت؛ چون این‌ها فقط تزئین اجرا نبودن، بخشی از همون جهان ناپایدار و تکه‌تکه‌ای بودن که شخصیت اصلی توش زندگی می‌کرد.

خسته نباشید به معصومه بیگی، سارا سجادی، حمیدرضا بداغی، رضا کریمی، نوید عسکری و باقی بازیگران و همه‌ی عوامل اجرا؛ مخصوصاً تیم طراحی صحنه و لباس، نور، ویدئو و صدا که کمک کردن فاصله‌ی بین «واقعیت» و «اجرا» مدام جلوی چشم مخاطب جابه‌جا بشه.

شاید سخت‌ترین بخشِ ترک کردن، کنار گذاشتن مواد نباشه؛ شاید لحظه‌ای باشه که دیگه هیچ نقش، ماده یا داستانی بین تو و خودت باقی نمونده.

تصویری که از ذهنم پاک نمی‌شود
گاهی همه چیز در گذر زمان محو می‌شود؛ خاطرات کم‌رنگ می‌شوند، صداها به سکوتی عمیق فرو می‌روند، و حتی تصاویر روشن در تاریکی فراموشی غرق می‌شوند. اما برخی لحظات، برخی صحنه‌ها، چنان در ذهن حک می‌شوند که گویی هرگز قرار نیست رهایشان کنیم. نمایش زنان آوینیون یکی از همین لحظات است.
صحنه‌ای که با هر نگاه عمیق‌تر می‌شود، و بازیگرانی که با حضورشان نه تنها داستانی را روایت می‌کنند، بلکه جهان درون ما را به لرزه می‌اندازند. هر حرکت، هر نگاه، هر جمله، چیزی فراتر از آنچه بر صحنه می‌گذرد را بازگو می‌کند.

به یاد جمله پیکاسو می‌افتم: «من اشیا را نه آنگونه که می‌بینم، بلکه آنگونه که می‌اندیشم نقاشی می‌کنم.» این جمله، آینه‌ی تمام‌نمای آنچه بر این صحنه جاری است. زنان آوینیون نمایشی نیست که تنها دیده شود؛ باید حسش کرد، باید درکش کرد، باید آن را نفس کشید.
دکور صحنه، مینیمال و ساده، همانند بوم سفیدی است که بازیگران با تمام وجودشان آن را رنگ می‌کنند. سادگی دکور اما فریبنده است؛ زیرا در پس این ظاهر ساده، پیچیدگی‌هایی پنهان است که ذهن را به چالش می‌کشاند. این سادگی، آینه‌ای است از زندگی این زنان؛ زندگی‌ای که در ظاهر آرام است اما در عمق خود، ... دیدن ادامه ›› دریایی از زجر، مبارزه، و امید را نهفته دارد.

بازی فرنوش نیک‌اندیش، مانند شعری بود که در دل صحنه جاری می‌شد. امیر جوشقانی و پناه بقایی با نقش‌آفرینی‌هایشان، چنان به شخصیت‌هایشان جان دادند که گویی ما خود در زوایای پنهان ذهنشان قدم می‌زدیم. یاسمن صفایی با حرکات و دیالوگ‌هایش، انگار که روحی در میان ما می‌رقصید؛ روح‌هایی که زخم خورده اما امیدوارند.
رقص‌ها و ریتم‌های این نمایش، دغدغه‌ای فراتر از حرکت داشتند. هر دستی که بالا می‌رفت، انگار فریادی بود برای ایستادن، برای مقاومت، برای بودن. ای کاش هر دستی که بالا می‌رود، چنان استوار باشد که نمایش به دنبال آن است؛ دستی که نه تنها بر صحنه، بلکه در زندگی واقعی نیز به تغییر و امید اشاره کند.
در پایان، نمایش تنها به صحنه محدود نمی‌شود. چیزی از آن با ما می‌ماند، مانند تصویری که از ذهن پاک نمی‌شود. زنان آوینیون نه تنها نمایشی برای دیدن، بلکه سفری برای تجربه کردن است؛ سفری به عمق احساسات، به پیچیدگی زندگی، و به زوایای پنهان خودمان.

اما من به این نمایش نمره نمی‌دهم. نمره و اعداد برای نمایش‌هایی است که به دنبال زمینی شدن هستند، برای آن‌هایی که ارزششان در قالب‌های عددی گنجانده می‌شود. اما این اجرا، روحی دارد که به پرواز فکر می‌کند؛ روحی که درگیر مرزها نیست و فراتر از محدودیت‌ها می‌اندیشد. چگونه می‌توان چیزی را که به آسمان تعلق دارد، به زمین کشید و در قاب اعداد زندانی کرد؟

من هنوزم از این تئاتر شوکه‌ام !
یکی یا شاید بگم معدود اجراهایی بود که از حد ضعف و بی محتوایی قادر به نوشتن چند کلمه هم نیستم. بی نظمی همان اول با 15 دقیقه تاخیر نمایان شد. شروعی بسیار ضعیف، دکور نامناسب و بازی‌های متوسط رو به پایین به شدت به چشم نمایان بود. وقتی روند داستان به جلو می رود می‌فهمیم که خط داستان و شخصیت پردازی به شدت کهنه؛ کلیشه ای، بی دلیل و ساده انگارانه است.
شخصیت‌پردازی به حدی می‌شود که خود بازیگران هم به سختی بازی را ادامه میدهند، سکوت های بی دلیل؛ روندی خسته کننده؛ شوخی های پیش پا افتاده در ادامه به حدی زیاد میشوند که مخاطب چیزی جز آن پیدا نمیکند.

وقتی از خوبی و بدی حرف میزنیم، منظورمان چیز پیچیده ای نیست. یک شروع خوب از جایی که انتظار داریم داستان و روایتی شروع شود. یک شخصیت پردازی مناسب و یک پایان بندی درست و کامل در کنار معانی و اهداف مفهومی و استعاری، که مناسب یک تئاتر باشد تمام آنچیزیست که ما را دلگرم می کند. و همه این موارد به خوبی در این تئاتر به اجرا درامد.
هر آنچیزی که میبینیم استعاره از توصیفیست که میشود برایش ساعت ها حرف زد. حتی هرآنچه که به تصویر در نمیاید هم پر از حرف است.
از استعاره ای به نام فلاسک چای گرفته تا دیوار حمال یک ساختمان تا نگاه خانواده به فرزند و حتی نگاه جنیسیت زده؛ همه و همه ترکیب بندیِ جذابی را درست میکند که هیچ وقت در طول اجرا ساعت خودتان را نگاه نمی کنید و هر لحظه با شخصیت های داستان احساس نزدیک تری پیدا می کنید.
محیط زیست روایتیست دردناک از جامعه ای که از هر آنچیزی که دارد میگذرد تا با دروغ فاصله ای بیاندازد بین نزدیک ترین عواطف انسانی.

من از دیدن این نمایش پشیمانم!

اول از همه از عوامل اجرا‌کننده سالن تشکر میکنم که تا دقیقه 40 نمایش، تماشاچی به داخل سالن راه میدادند و حتی یک بار برای کمک به تماشاچیان با تاخیر آمده؛ نور آزار‌دهنده قسمت تماشاچیان را هم روشن کردند!
و اما داستان ...
نوشته‌ای پند گونه‌ی بسیار رو از رابرت اندرسون آمریکایی که توام با دگردیسی جامعه و روبرگردانی از بنیان خانواده در دهه حدود 70 میلادی آمریکا نوشته شده و سعی میکنه و یا قصد داره جامعه اون زمان آمریکا رو قانع کنه که ارتباطات خانوادگی باید محکم و درونی و واقعی باشه.
ارتباط بین عقل و احساس
عقلانیتی که جدایی رو طلب میکنه و احساسی که تا آخرین لحظه در تلاش برای رسیدن به وصل و احترام است.
نوشته‌ای بدون جرات و جسارت که گاهی به ... دیدن ادامه ›› نقش پسر میپردازه و گاهی به نقش پدر. گاهی عقلانیت را بزرگ و گاهی احساس را در جنگ با آن قرار میده. نمایش نامه‌ای شعار گونه که اگر امروز نوشته میشد حتی یک مخاطب هم در جامعه آمریکا پیدا نمیکرد.
اما اجرا چگونه پیش رفت؟
از لحظه اول؛ شروع بازی گیرا با نورپردازی بسیار خوب و موسیقی دلنشین آغاز شد. باور نمیکنم متوجه میشم اجرا به شدت افت میکنه بازی‌ها به شدت اغراق آمیز میشند و داستان یک خطی روایت، هیچ گونه بسط و عمقی پیدا نمیکنه. با پسری رو به سن گذاشته روبرو هستیم که در نقش خود به شدت اغراق میکند، میمیک صورت کاملا ضد ضرباهنگ پیش میرود و مخاطب به دنبال احساس ترحمی که ایجاد می‌شود غرق در احساس می‌شود! احساسی که نه از عمق داستان؛ از صحنه آرایی خلوت و بی‌پیچیدگی ای نشات میگیرد که اول از داستان خطی نویسنده برآمده و دوم از عدم رویاپردازی بازیگران در اجرا.
این داستان داستانی در عمقِ روابط خانواده است، خانواده‌ای که از بیرون همه چیز دارد و از درون شکست خورده و خورد شده است. ولی در این اجرا بازیگر نقش پسر به شدت کاراکتر را ضعیف و پوشالی ساخته که ما یادمان میرود بازیگر این روایت فردی شکست خورده است تا مردی پوچ و ساده همراه حرکات صورت و بدنِ ترحم برانگیز. حتی وقتی داستان (مثلا) به اوج خود میرسد فریادهای او هیچ عمقی نمیسازد و مخاطبی که غرق در داستان شده فقط خواهان دیدن این ترحم است تا این شکست عاطفه.
نوشته کوتاه اندرسون هرچند قدیمی؛ نخ نما و شعارگونه است اما نوشته‌ای کوتاه اما عمیق است. برشی از یک فاصله نسلیست. این شکاف بین متنِ کوتاه و مفهوم بلند باید و باید در اکت و بازی بازیگران دیده شود، باید نگاه‌ها طولانی‌تر شوند باید سکوت‌ها بیشتر شوند باید موسیقی از یک چشم سومی دور از صحنه به درون نمایش بیاید. اما چنین نشده اصلا حتی نزدیک چنین رویایی هم نمی‌شویم. هیچ صحنه‌ای سکوت وجود ندارد هیچ جایی ارامش، مخاطب را به فکر فرو نمیبرد. البته نه فکری ترحم‌انگیز و نه فکری که به یاد رابطه خود و پدر و مادر بیاندازدش، فکری سرشار از تفکری ژرف که به چگونگی رواج عاطفه در بنیان سست شده‌ی خانواده باندیشد.
یکنواختی اجرا به اوج خودش میرسد، بازیگر نقش پسر از حد خارج است؛ اغراق آمیز همراه با گریه‌های تصنعی برای القای ترحمی بیشتر. اوج داستان نویسنده آن زمانیست که پدر در هنگام انتخاب تابوت در اوج بیماری روحی به نمایش گذاشته می‌شود. صحنه‌ای که قطعا موسیقی میخواهد نه صحنه‌ای خالی با چشمان بغض آلود و بچگانه‌ی پسری در این سن و سال!
ما متوجه آلزایمر پدر نمی‌شویم. اشارات محدود و سرسری تا جایی که دلیل قانعی برای اصرار بر گرفتن پرستار نمی‌یابیم. بازیگر دختر خانواده بارها دیالوگ خودش را گم میکند! مگر می‌شود بعد از این همه اجرا باز هم کلمات را خورد!
در پایان از دید من نوشه‌ی داستان بسیار یک خطی و شعارگونه است. موسیقی روایت‌گر نیست و اصلا ورود نمیکند. انتخاب بازیگران چنگی به دل نمیزند و هرچند اجرا انقدر طولانی نیست بسیار یکنواخت و خسته‌کننده پیش میرود. اغراق در بازی‌ها چنان است که اجرا به شدت خارج از واقع گرایی به چشم می‌آید. بیان بازیگران مناسب چنین اجرایی نیست و لول صدایی بازیگران متفاوت و در بعضی بازیگران از جمله دختر خانواده به شدت (به علت سعی بر حجم داشتن) بی‌احساس جلوه میکند.

او تنها بود
او از همه چیز در ذهن خود هیچ چیز نساخته بود
او غریب بود
او در خانه خود هم غریبه بود
غریبه ای نادان، سرگردان و در عین حال عاقل و زیرک!
ضربه اول را شروع اجرا میخورد، روایتی که در ثانیه های اول گیرا نیست، غریبه است. مربوط به دورانیست که بسیار سیاست زده و فرهنگ زده بوده است. مخاطب ایرانی در سال 1402 به شدت با این فضا نا آشناست. حرف از این نکته که این نوشته اولین بار است که ترجمه و اجرا میشود خود شاهدیست بر عدم جذابیت آن نه شاهدی بر حرکتی نو و تازه.
کسی دنبال چنین حرف هایی نمیگردد! قبول. ولی اگر هم مخاطب خاص را میخواهیم باید به شدت به فضای اثر نزدیک شویم. اثری فوق جدی که نباید حتی لحظه ... دیدن ادامه ›› ای کلامِ خارج از چارچوب وارد آن شود. اجرایی که اگر کمدی هم درگیر آن شود باید خنده های دردناک داشته باشد نه هنجارها و ناهنجارهای نوین کلامی.
داستان جلو میرود. از شوک اول خارج میشویم. روایت بهتر میشود. جدی تر میشود. دردناک تر میشود. ما گرفتار چیزی میشویم که خود همه چیز است. ما در هزارتوی اتاق های زندگی هم تنها نیستیم. ما همیشه در همه جا حتی در قدرت، بستری از ضعف هایی هستیم که خود ناآگاه آن ها را به شماره انداخته اند. آن ها هستند. همیشه منتظر برای سربراوردن و برای بلعیدن ما. نه از بیرون بلکه از درونِ سایه های زندگی ای که حتی دیوارهای تو در توی خانه هم از بینشان نمیبرد.
روایت قدرت میگیرد. مخاطب میفهمید اثر لایه های مخفی ای دارد که اگر به نظاره ننشیند چیزی از آن سر در نمیاورد. به نظاره نشستن همان دیدن نیست. دیدن دردی دوا نمیکند باید نشت و فکر کرد. من هم همانم که در زندگی خود را در اتاق هایی پنهام کرده ام که روزی همان دیوارها به کشتنم میدهند.
سایه ها خودمان را هم میکشند.
و در پایان به اول برمیگردم، ما زندگی نمیکنیم ما زیستن خود را به نظاره نشسته ایم.


پیمان شیرپور
منتقد و کارشناس فرهنگی

ریتم پنهان و آشکار
روند اپیزودی و تکه های این تئاتر به خوبی به یک کلیت اشاره میکنند. جزییات به خوبی رعایت شده اند. ریتمی درونی در تمام اجرا از راه رفتن راوی در ابتدا تا انتها به خوبی در نظر گرفته شده. حتی وقتی در اپیزود نهایی یعنی خوابیدن؛ این ریتم کاملا شکسته میشود همین شکستن خود معنا پیدا میکند.
با روایتی روبرو هستیم که در معنا حرف خیلی های جامعه امروز است. اعتراضی به خود. اعتراضی به نبود عمل در حرف های جامعه ای که خود را پایبند اخلاقی میداند که حتی در کوچک ترین اجزای زندگی خود هم رعایت نمیکند.
گزندهایی که به خوبی در صحنه ها نقاشی شده اند و حتی وقتی متوجه میشویم نویسنده هیچ گاه سعی نمیکند اعتراض را علنی تر کند و خط قرمزی را رد کند هم دوست داریم به تماشا ادامه دهیم و همه چیز را در ذهن خودمان تکمیل کنیم.

پیمان شیرپور
منتقد فرهنگی هنری